عصر قم - نشست «دلالتها و الزامات پیام رهبر معظم انقلاب از منظر مطالعات اجتماعی» در موضوع تفاهمنامه روسای جمهوری ایران و رژیم جنایتکار آمریکا، در سالن جلسات خبرگزاری رسا و با حضور تنی چند از اساتید حوزه و دانشگاه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، نشست علمی «دلالت ها و الزامات پیام رهبر معظم انقلاب از منظر مطالعات اجتماعی» در موضوع تفاهم نامه روسای جمهوری ایران و رژیم جنایتکار آمریکا، در سالن جلسات خبرگزاری رسا و با حضور تنی چند از اساتید حوزه و دانشگاه برگزار شد.
در این نشست حجج اسلام محمد مهدی حقانی عضو استاد حوزه علمیه قم، محمد مهدی محققی مدیر عامل خبرگزاری رسا، محمد ملک زاده عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مهدی گرامی پور عضو هیئت علمی دانشگاه قم، به ارائه مباحث خود پرداختند.
در ابتدای نشست دکتر علیرضا استادیان، دبیر نشست، حضور و آمادگی مردم را به تعبیر رهبر شهید بعثت مردم دانست و ابراز داشت: رهبر شهید فرموده بودند که «مردم مبعوث خواهند شد» و این تعبیر در واقع ناظر به همین حضور و آمادگی مردمی است. در پیام اخیر نیز خطاب اصلی رهبر انقلاب اسلامی متوجه همین مردم است؛ مردمی که در بزنگاه های تاریخی به میدان می آیند و نقش تعیین کننده ای در سرنوشت کشور ایفا می کنند.
وی ادامه داد: نکته دیگری که به نظر می رسد در این پیام به شکل دقیق تبیین شده و در عین حال نوعی آموزش سیاسی برای همه دولتمردان محسوب می شود، اصل تقویت ساختارهای نظام اسلامی است. در این چارچوب تأکید شده است که شورای عالی امنیت ملی، دولت و سایر قوا باید استقلال نظر و رأی خود را داشته باشند و بتوانند از طریق سازوکارهای مشورتی و فرایندهای داخلی، امور را به نتیجه برسانند. در کنار این استقلال، پذیرش مسئولیت تصمیم ها نیز اهمیت دارد. در هر نظام سیاسی، اگر قرار باشد پویایی و کارآمدی حفظ شود، مسئولیت پذیری نیز باید وجود داشته باشد. اگر نظری در ساختار سیاسی ما از مشروعیت و مقبولیت برخوردار است، طبیعی است که پیامدها و تبعات آن نیز باید پذیرفته شود. در همین راستا مقام معظم رهبری اشاره فرمودند که رئیس جمهور نسبت به مفاد آن تفاهم نامه تعهد داده اند و ان شاءالله آن تعهدات نیز عملیاتی خواهد شد.
استادیان پیرامون پیام رهبر معظم انقلاب درباره تفاهم ایران و آمریکا اظهار داشت: به هر حال این پیام بندهای مختلف و نکات متعددی را دربر دارد. یکی از اهداف آن نیز این است که دست افرادی که قرار است در عرصه مذاکره حضور پیدا کنند، محکم باشد و بدانند که هر آنچه از سوی دولت آمریکا ـ که در این سخن از آن به عنوان دولت جنایتکار یاد شده ـ مطرح می شود، به معنای پذیرش قطعی نیست و حتماً باید سازوکارهای داخلی کشور طی شود. در کنار این موضوع، اعتماد به آگاهی و دلسوزی تیم مذاکره کننده نیز مورد توجه قرار گرفته است. همچنین تأکید شده که اصل آتش بس نیز ناشی از استیصال دشمن غدار بوده است.
سپس حجت الاسلام مهدی گرامی پور، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در ادامه افزود: این پیام نوعی اجازه مشروط به شمار می آید و باید این معنا را از دل متن استخراج کرد. نقطه آغاز پیام نیز خود گویای این رویکرد است. خطاب اصلی در ابتدای پیام متوجه ملت است؛ جایی که رهبر انقلاب با عبارت «ملت پرشور و باوفای ایران» سخن را آغاز می کنند. همین نحوه خطاب نشان می دهد که مخاطب اصلی این پیام مردم هستند؛ مردمی که باید نسبت خود را با این تفاهم نامه نه بر اساس هیجان های موافق یا مخالف، بلکه بر مبنای ضوابط و معیارهایی که در متن بیان شده تنظیم کنند. به همین دلیل، رهبر انقلاب از همان ابتدا مسئله را در نسبت با ملت توضیح می دهند و آن را صرفاً در سطح یک تصمیم گیری دیپلماتیک محدود نمی کنند. در نتیجه، تفاهم نامه در نگاه این متن امری صرفاً فنی یا محدود به دستگاه دیپلماسی نیست، بلکه موضوعی عمومی و مرتبط با سرنوشت ملی تلقی می شود.
وی ضمن بیان نکاتی درباره پیام رهبر انقلاب برای تفاهم نامه امضا شده اخیر خاطرنشان کرد: در فراز نخست نیز مشاهده می کنیم که رهبر انقلاب می فرمایند تفاهم نامه ای میان رؤسای جمهور ایران و آمریکا امضا شده است. در ابتدا به این نکته اشاره می شود که این توافق میان دو رئیس جمهور صورت گرفته، اما بلافاصله مسیر توضیح به سمت دیگری هدایت می شود. ایشان می فرمایند که «مسئولان امر از سر دلسوزی و با حسن نظر تلاش کردند». این تعبیر در متن نقش مهمی دارد؛ زیرا رهبر انقلاب در اینجا به تبیین انگیزه مسئولان می پردازند. در واقع، نیت آنان را تخطئه نمی کنند و تصمیمشان را به خیانت، وادادگی یا سوءنیت نسبت نمی دهند. بنابراین، بر اساس متن پیام، مسئولان با انگیزه ای که دلسوزانه وارد این مسیر شده اند. با این حال، همین نکته نیز روشن می کند که حسن نیت به تنهایی برای تأیید نهایی کفایت نمی کند؛ زیرا در ادامه متن، رهبر انقلاب بحث را به سمت اصول، شروط و مسئولیت ها منتقل می کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم ادامه داد: نکته دیگری که در همان فراز نخست قابل توجه است، تعبیر «از روی استیصال» درباره رئیس جمهور آمریکا است. این تعبیر نشان می دهد که متن نمی خواهد تفاهم نامه را به عنوان نتیجه قدرت نمایی آمریکا یا عقب نشینی ایران معرفی کند. برعکس، تأکید می شود که طرف آمریکایی نیز برای رسیدن به همین مرحله با نوعی فشار و تنگنا مواجه بوده است. بنابراین، چارچوب روایت در متن به گونه ای تنظیم می شود که این توافق نه محصول برتری طرف مقابل، بلکه نتیجه شرایطی پیچیده و چندجانبه معرفی شود؛ شرایطی که در آن هر یک از طرفین با ملاحظات و محدودیت های خاص خود وارد روند تفاهم شده اند.
حجت الاسلام دکتر محمد مهدی محققی، مدیرعامل خبرگزاری رسا، در ادامه با تبیین هدف برگزاری این نشست ابراز داشت: هدف و غرض از این نشست آن بود که ادبیاتی درخور تولید شود و پاسخی درخور نسبت به پیام های عمیق و مستحکم رهبر معظم انقلاب، امام سید مجتبی خامنه ای، شکل بگیرد که از طریق آن به تبیین اندیشه ها و رهنمودهای معظم له می پردازند، یک رویکرد علمی نیز در این زمینه دنبال شود؛ بر اساس موضوعی که تعیین شده است.
وی در ادامه با تشریح ساختار تحلیل های صورت گرفته خاطرنشان کرد: بر این اساس جمع بندی مطالعات اجتماعی و راهبردی را می توان در چهار لایه مورد توجه قرار داد. در کنار این موارد، پیش از هر چیز باید به خود متن پیام توجه کرد. متنی که رهبر معظم انقلاب نگاشته اند و اساساً قلمی که در این پیام ها دیده می شود قلم خود ایشان است و عمق مطالبی که از این ناحیه صادر می شود، نشان دهنده جامعیت، علمیت، حکمت و اتقان فکری معظم له در این منصب است.
وی همچنین با تمرکز بر مفاهیم کلیدی مطرح شده در این بررسی اظهار داشت: در بررسی این پیام، پنج کلیدواژه مفهومی تمرکز شده است که به نظر می رسد بیشترین محل بحث و توجه در میان نخبگان بوده است. نخستین کلیدواژه «علی الاصول» است که به نوعی به محور اصلی بحث ها تبدیل شد و افراد بسیاری درباره آن اظهار نظر کردند. برداشت های مختلفی مطرح شد که آیا این تعبیر به معنای مخالفت اصولی در عین صدور اجازه است یا ناظر به چارچوبی خاص در تصمیم گیری. کلیدواژه دوم «دلسوزی» است که در کنار آن تعبیر «استیصال» نیز مطرح شده و هر دو در تحلیل نیت ها و شرایط طرف مقابل مورد توجه قرار گرفته اند. سومین محور مفهومی انتظار تحقق شروط است که بر ضرورت پیگیری و مطالبه تحقق تعهدات تأکید دارد. و در نهایت، یکی از مهم ترین گزاره های مطرح شده در این پیام این است که مذاکره به معنای پذیرش نظر دشمن نیست. این مجموعه مفاهیم در واقع بحث برانگیزترین و پرگفت وگوترین بخش های پیام بوده و بخش مهمی از واکنش های نخبگانی و رسانه ای حول همین کلیدواژه ها شکل گرفته است.
حجت الاسلام محمد ملک زاده، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز در این نشست، با تبیین ابعاد مسئولیت پذیری در این توافق ابراز داشت: مسئولیت اجرای این تفاهم نامه به طور روشن بر عهده رئیس جمهور و شورای عالی امنیت ملی قرار داده شده است؛ چرا که رهبری تأکید دارند اعضای این شورا تصریح به پذیرش مسئولیت آن نموده اند. این بدان معناست که مسئولیت تمامی پیامدها، آثار و نتایجی که در پی رعایت یا عدم رعایت خطوط قرمز تعیین شده پدید می آید، مستقیماً بر عهده پیشنهاددهندگان و تصویب کنندگان این توافق است. ایشان همچنین با اشاره به اینکه ملت سرافراز ایران و رهبری از این لحظه منتظر تحقق شروط مذکور خواهند بود، نکته ظریفی را روشن کردند که در توافقاتی که میان دو کشور منعقد می شود، ملت و رهبری در جایگاه «ناظر» قرار دارند، نه «طرف قرارداد».
وی در ادامه با تحلیل لایه های عمیق تر پیام، بر ضرورت تفکیک میان اجازه دادن و موافقت قلبی و اصولی تأکید کرد و ابراز داشت: در متن پیام، میان این دو مفهوم تمایز قائل شده است؛ به این معنا که صدور اجازه به معنای رضایت کامل از ماهیت توافق نیست. ایشان با استناد به الگوهای تاریخی خاطرنشان کرد که این الگویی است که در تاریخ اسلام نیز بارها مشاهده شده است؛ همان گونه که ائمه اطهار یا رهبران اسلام در شرایطی خاص اجازه صدور حکم یا انجام امری را می دادند، اما این اقدام هرگز به معنای موافقت با جزئیات یا رضایت قلبی آنان نبود.
حجت الاسلام ملک زاده با اشاره به پیامدهای احتمالی توافق، اظهار داشت که این پیام حاوی ملاحظات و نگرانی های تلویحی نسبت به پیامدهای تفاهم نامه است. بسیار مهم است که برداشتِ موافقت کامل و بدون قید و شرط از این پیام، به کلی نفی شود. در حالی که برخی تلاش می کنند با شعار «همه کارها با هماهنگی رهبری انجام می شود»، این پیام را به معنای تأیید بی چون و چرای اقدامات دولت جلوه دهند، اما متن پیام صراحتاً این برداشت را رد می کند و نشان می دهد که هماهنگی به معنای هم نظر بودن در تمامی جزئیات و پیامدها نیست.
حجت الاسلام محمد مهدی حقانی استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: با تکیه بر عبارت «علی الاصول نظر دیگری داشتم»، این احتمال به وضوح مطرح می شود که رویکرد اولیه رهبری نسبت به کل این فرآیند (از مذاکره و آتش بس تا تفاهم نامه) مبتنی بر ملاحظات دیگری بوده که با صدور مجوز، از باب مصلحت تغییر یافته است؛ بنابراین، وی استنباط کرد که احتمال وجود مخالفت یا عدم قطعیت ایشان نسبت به مراحل قبلی نیز مطرح است.
وی در ادامه با تحلیل این موضوع که چرا ممکن است با آتش بس مخالفت شده باشد، تأکید کرد: باید به تکالیف و اهداف استراتژیک در برابر تهاجم دشمن نگریست. ایشان ضمن بیان اینکه از منظر شرعی، دفاع وظیفه است، توضیح داد که هدف از دفاع تنها بازگرداندن تهاجم نیست؛ بلکه شکست دادن اهداف دشمن (نظیر فروپاشی نظام یا از بین بردن توان هسته ای و موشکی) و همچنین دریافت غرامت خسارات وارده، از تکالیف متمم است. هرچند ضربات وارد شده، مانند ضربه به پایگاه های آمریکایی، هیبت دشمن را شکسته و بخشی از بازدارندگی را فراهم کرده است، اما این امر به معنای تحقق مطلق و کامل بازدارندگی نیست و از این منظر، پذیرش آتش بس در حالی که اهداف مذکور هنوز به طور تمام عیار محقق نشده اند، می تواند با ملاحظات بیشتری همراه باشد.