گزارشی از هم‌اندیشی «مواجهه معرفتی با غرب؛ نسبت‌سنجی نهاد علم با جنگ رمضان در ایران»

عصر قم - هم‌اندیشی علمی «مواجهه معرفتی با غرب؛ نسبت‌سنجی نهاد علم با جنگ رمضان در ایران» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه برگزار شد.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، هم‌اندیشی علمی «مواجهه معرفتی با غرب؛ نسبت‌سنجی نهاد علم با جنگ رمضان در ایران» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد. سخنرانان این نشست، هر یک از زاویه‌ای متفاوت به نسبت نهاد علم، علوم انسانی، حکمرانی و جنگ پرداختند و بر ضرورت بازتعریف نقش علوم انسانی در حل مسائل راهبردی کشور تأکید کردند.

علوم انسانی اسلامی از واقعیت‌های جامعه فاصله گرفته است
دکتر سجاد صفارهرندی، رئیس پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، با طرح مسئله تاریخی نسبت علم و عمل، یکی از مهم‌ترین بحران‌های امروز نهاد علم را گسست میان تولید دانش و واقعیت‌های اجتماعی دانست.
وی با اشاره به احساس بی‌اثری در میان بخشی از جامعه علمی، اظهار داشت که علوم انسانی هنوز نتوانسته نقش روشنی در حل مسائل کشور ایفا کند و همین مسئله به نوعی بحران هویت در میان پژوهشگران انجامیده است.
صفارهرندی ضمن نقد نگاه رایج به بومی‌سازی علوم انسانی، تأکید کرد که مشکل صرفاً غیربومی بودن علوم انسانی نیست؛ زیرا حتی با شکل‌گیری گفتمان علوم انسانی اسلامی نیز فاصله این حوزه با مسائل عینی جامعه همچنان پابرجاست. به گفته وی، علوم انسانی اسلامی بیش از اندازه درگیر ساخت ابرنظریه‌ها شده و کمتر به مسائل انضمامی جامعه پرداخته است.
وی همچنین با بیان اینکه علوم انسانی اسلامی در عرصه سیاست‌گذاری و تبیین اجتماعی نیز دستاورد قابل توجهی نداشته است، تأکید کرد پیش از آنکه سیاست‌گذاران به کم‌توجهی متهم شوند، نهاد علم باید از خود بپرسد که آیا تولیداتش به اندازه کافی مسئله‌گشا بوده است یا خیر.
رئیس پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی در پایان، تحول در اولویت‌ها، شیوه تولید دانش و توجه جدی به مسائل واقعی جامعه را شرط اثرگذاری علوم انسانی دانست.

بروکراسی و نگاه تکنیکال، نهاد علم را از مسائل راهبردی دور کرده است
دکتر حسین بابایی مجرد، رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با بررسی نسبت علم، حکمرانی و جنگ، اظهار داشت که غلبه نگاه فنی و تکنیکال موجب شده نهاد علم از ایفای نقش تمدنی و راهبردی فاصله بگیرد.
وی با بیان اینکه دانش همواره در نسبت با حکمرانی معنا پیدا می‌کند، گفت ساختارهای موجود، تولید علم را تابع شاخص‌های کمی، مقاله‌محوری و منطق بازار کرده‌اند؛ به گونه‌ای که پژوهشگران بیش از حل مسائل کشور، درگیر پاسخ‌گویی به نظام ارزیابی و ارتقای علمی هستند.
بابایی همچنین سیاست «منتشر کن یا حذف شو» را یکی از عوامل اصلی انحراف مأموریت دانشگاه‌ها دانست و تصریح کرد که بسیاری از مراکز پژوهشی برای تطبیق با آیین‌نامه‌های رسمی، هویت مأموریت‌محور خود را از دست داده‌اند.
وی با اشاره به جنگ اخیر، تأکید کرد که جنگ صرفاً یک مسئله نظامی نیست، بلکه دارای ابعاد تمدنی، فرهنگی، معرفتی و الهیاتی است و نهاد علم باید در این عرصه‌ها نیز فعال باشد.
رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان، آزادی علمی، استقلال نهادی، کاهش مداخلات بروکراتیک و تولید دانش راهبردی را لازمه نقش‌آفرینی نهاد علم در تحولات بزرگ کشور دانست.

نهاد علم هنوز ماهیت جنگ را به درستی درک نکرده است
دکتر محمدرضا قائمی‌نیک، معاون پژوهشگاه علوم اسلامی رضوی، ریشه ضعف نهاد علم در مواجهه با جنگ را فقدان درک معرفتی از خود پدیده جنگ دانست.
وی با مرور تاریخ شکل‌گیری نهاد علم جدید در ایران، از دارالفنون تا دانشگاه تهران، اظهار داشت که علم جدید در پاسخ به مسئله عقب‌ماندگی ایران نسبت به غرب شکل گرفت، اما نتوانست نسبت میان سنت و مدرنیته را به‌درستی سامان دهد.
قائمی‌نیک انقلاب اسلامی را نقطه عطف این روند دانست و گفت در این مقطع، مفهوم «مقاومت» امکان پیوند میان علم و مسائل واقعی جامعه را فراهم کرد.
وی با تأکید بر ایده وحدت حوزه و دانشگاه در اندیشه امام خمینی(ره)، تصریح کرد که علم باید همزمان از دو منبع تغذیه کند؛ از یک سو مبانی دینی و فراتاریخی و از سوی دیگر شناخت دقیق واقعیت‌های انضمامی جامعه.
معاون پژوهشگاه علوم اسلامی رضوی با اشاره به مسئله فلسطین و صهیونیسم، خاطرنشان کرد که حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها هر یک بخشی از مسئله را می‌بینند، اما هنوز نتوانسته‌اند تصویری جامع از جنگ و تحولات تمدنی ارائه دهند.

جنگ رمضان ناکارآمدی مدل‌های رایج علوم اجتماعی را آشکار کرد
دکتر سید عبدالرسول علم‌الهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)، با طرح این پرسش که «کارآمدی علوم انسانی در میدان جنگ چیست؟» گفت جنگ رمضان نشان داد که علوم اجتماعی ایران هنوز تصویر دقیقی از جامعه ایرانی ارائه نکرده است.
وی حضور گسترده و مستمر مردم در صحنه را پدیده‌ای کم‌نظیر در تاریخ جنگ‌ها توصیف کرد و افزود این رخداد بسیاری از محاسبات دشمن را برهم زد.
علم‌الهدی با اشاره به مطالعات دانشگاه‌های معتبر جهان درباره تحولات اخیر ایران، تأکید کرد که غرب نیز تصمیمات راهبردی خود را بر مبانی فلسفی و نظری استوار می‌کند و علوم انسانی را بخشی از قدرت ملی می‌داند.
وی با انتقاد از عملکرد علوم اجتماعی کشور اظهار داشت که مدل‌های رایج پژوهشی نتوانسته‌اند رفتار واقعی جامعه ایران را در بزنگاه‌های تاریخی پیش‌بینی کنند و همین مسئله در شکل‌گیری محاسبات نادرست دشمن نقش داشته است.
این استاد دانشگاه همچنین خواستار تحول روش‌شناختی در علوم اجتماعی شد و تأکید کرد که فهم پیوندهای هویتی و فرهنگی جامعه ایران نیازمند عبور از روش‌های صرفاً پیمایشی و کمی است.

تحول علوم انسانی بدون اصلاح ساختار رسمی علم ممکن نیست
دکتر سید سعید زاهد زاهدانی، مدیر پژوهشکده تحول در علوم انسانی دانشگاه شیراز، با مقایسه نگاه جمهوری اسلامی و نظام سلطه به علم، اظهار داشت که در نگاه جمهوری اسلامی، علم باید پشتوانه مقاومت، استقلال و اقتدار ملی باشد.
وی با بیان اینکه بخش مهمی از موفقیت‌های جمهوری اسلامی در حوزه‌های دفاعی، موشکی و فناوری خارج از بروکراسی رسمی دانشگاه‌ها شکل گرفته است، گفت ساختار رسمی علم هنوز متناسب با آرمان‌های انقلاب اسلامی متحول نشده است.
زاهدانی علت این وضعیت را تداوم ساختارهای مدیریتی و آیین‌نامه‌های به‌جا مانده از گذشته دانست و افزود که نظام ارتقای علمی، انگیزه پژوهشگران را از حل مسائل واقعی جامعه به سمت کسب امتیازات اداری سوق داده است.
وی همچنین بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های علمی، کاهش وابستگی به الگوهای نظام علمی جهانی و تقویت مدیریت جهادی در عرصه علم تأکید کرد.
مدیر پژوهشکده تحول در علوم انسانی دانشگاه شیراز در پایان اظهار داشت که تحول بنیادین علوم انسانی تنها زمانی محقق خواهد شد که نهاد رسمی علم از سلطه بروکراسی فاصله گرفته و مأموریت خود را بر حل مسائل واقعی جامعه و نظام‌سازی انقلاب اسلامی متمرکز کند.