عصر قم - عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تبیین مفهوم «ظلم ساختاری» از منظر قرآن و روایات، تأکید کرد که نظام معرفتی اسلام، مقابله با این نوع ظلم را فراتر از واکنشهای احساسی دانست.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، حجتالاسلام محمدی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست بازخوانی خونخواهی رهبر شهید انقلاب از منظر مطالعات قرآنی و روایی که به همت خبرگزاری رسا برگزار شد، با تشریح محور اصلی سخنان خود اظهار داشت: موضوع «ظلم ساختاری و مسئولیت امت در قرآن و روایات» در دو بخش بررسی میشود؛ نخست تبیین مفهوم ظلم ساختاری و سپس واکاوی مسئولیت امت اسلامی در برابر چنین ظلمی از منظر قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع).
وی با اشاره به مصداق مورد بحث این نشست، بیان کرد: به اعتقاد ما، یکی از روشنترین نمونههای ظلم ساختاری در دوران معاصر، ساختاری است که با به شهادت رساندن رهبر، مرجع و امام یک ملت، همچنان به حیات خود ادامه میدهد. در چنین شرایطی این پرسش مطرح میشود که یک امت مسئول در برابر چنین جنایتی چه وظایفی بر عهده دارد.
حجتالاسلام محمدی با تبیین فرضیه اصلی این پژوهش، خاطرنشان کرد: نظام معرفتی قرآن و احادیث، ظلم ساختاری را فراتر از یک جرم فردی میداند و راه مقابله با آن را «قیام به قسط» معرفی میکند.
به گفته وی، تنها از رهگذر اقامه عدالت میتوان از شکلگیری ظلم ساختاری جلوگیری و در صورت وقوع، با آن مقابله کرد.
حجتالاسلام محمدی با بیان هدف این بحث، افزود: امید آن است که نگاه جامعه از «خونخواهی نمادین» به «عدالتخواهی ساختاری» تغییر یابد؛ عدالتی که بر پایه آموزههای قرآن و روایات شکل گرفته و به اصلاح ساختارهای ظلم منجر شود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در تبیین مفهوم ظلم ساختاری اظهار داشت: اگرچه قرآن کریم گونههای مختلفی از ظلم را مطرح کرده است، اما در این بحث تنها بر ظلم ساختاری تمرکز میشود؛ مفهومی که با ظلمهای فردی تفاوت اساسی دارد.
وی با تشریح تفاوت ظلم فردی و ظلم ساختاری، خاطرنشان کرد: گاهی ظلم، رفتاری فردی مانند سرقت یا تعدی یک شخص به دیگری است؛ اما گاهی ظلم در قالب یک نظام فکری، سیاسی یا اقتصادی ظهور پیدا میکند؛ ساختاری که بستر تولید و گسترش ظلم را فراهم میسازد.
حجتالاسلام محمدی با اشاره به ویژگیهای ظلم ساختاری، تصریح کرد: هنگامی که ظلم به قانون، رویه و سازوکار رسمی تبدیل شود، دیگر با یک رفتار فردی روبهرو نیستیم، بلکه با ساختاری مواجه هستیم که خود، ظلم را بازتولید میکند و افراد در درون آن بهراحتی مرتکب ستم میشوند.
وی با بیان نمونهای از این نوع ظلم، اظهار داشت: ساختاری که در آن صدها کودک به شهادت میرسند و عاملان این جنایت نهتنها احساس شرمندگی نمیکنند، بلکه به آن افتخار میورزند، نمونهای روشن از ظلم ساختاری است؛ زیرا این رفتار محصول یک نظام ظالمانه است، نه صرفاً عملکرد یک فرد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به بیانات امام شهید، خاطرنشان کرد: ایشان با استناد به گزارشهایی از برخی کشورهای اروپایی، به مقرراتی اشاره کردهاند که شهروندان را به ظلم یا حتی جاسوسی علیه مسلمانان سوق میدهد و این امر را نمونهای از رفتارهای ساختاری ظالمانه دانستهاند.
وی در ادامه تأکید کرد: در ظلم ساختاری، ساختارها به گونهای طراحی میشوند که افراد به آسانی حقوق دیگران را تضییع میکنند و حتی این رفتار را امری عادی یا مایه افتخار میپندارند.
حجتالاسلام محمدی در پاسخ به این پرسش که آیا تعبیر «ظلم ساختاری» در قرآن آمده است، اظهار داشت: اگرچه این اصطلاح عیناً در آیات و روایات دیده نمیشود، اما مفهومی که از آن اراده میشود، در آیات فراوانی از قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است.
وی با استناد به آیات قرآن، خاطرنشان کرد: یکی از عوامل نابودی امتها، ظلم است و قرآن کریم با آیاتی همچون «وَتِلْکَ الْقُرَى أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا» و «وَمَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ» نشان میدهد که تا زمانی که جامعه در مسیر اصلاح حرکت میکند، زمینه نابودی آن فراهم نخواهد شد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به آیه ۷۵ سوره نساء، ابراز داشت: این آیه به روشنی وضعیت ظلم ساختاری را ترسیم میکند و در کنار آن، مسئولیت امت اسلامی را نیز بیان میکند. خداوند با تعبیر «وَما لَکُمْ» مؤمنان را نسبت به بیتفاوتی در برابر استضعاف دیگران مورد مؤاخذه قرار میدهد.
وی افزود: دفاع از مستضعفان در منطق قرآن صرفاً یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه تکلیفی الهی است و این مسئولیت، زنان، مردان و کودکان را در بر میگیرد.
حجتالاسلام محمدی با اشاره به ادامه همین آیه، خاطرنشان کرد: مبارزه باید «فی سبیلالله» باشد؛ زیرا تنها در این صورت است که به آزادی حقیقی مستضعفان خواهد انجامید و تجربههای تاریخی نیز این حقیقت را تأیید کرده است.
وی با استناد به آیه چهارم سوره قصص، اظهار داشت: قرآن کریم فرعون را صرفاً یک فرد معرفی نمیکند، بلکه او را نماد یک ساختار سیاسی و اجتماعی ظالمانه میداند که بر پایه استکبار، تفرقهافکنی، استضعاف مردم و خشونت سازمانیافته شکل گرفته است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تشریح ویژگیهای حکومت فرعونی، بیان کرد: برتریطلبی، ایجاد شکاف اجتماعی، تبدیل بخشی از جامعه به طبقه مستضعف و اعمال خشونت سازمانیافته، از مهمترین ویژگیهای ظلم ساختاری در منطق قرآن است.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: ظلم ساختاری میان یک قربانی یا صدها قربانی تفاوتی قائل نیست، زیرا ماهیت آن، تولید و بازتولید ظلم است و علاوه بر جان انسانها، کرامت و شخصیت آنان را نیز هدف قرار میدهد.
حجتالاسلام محمدی با اشاره به آیه پنجم سوره قصص، اظهار داشت: منطق قرآن تنها دعوت به اندوه و همدردی نیست، بلکه برهم زدن ساختار ظلم و رساندن مستضعفان به جایگاه امامت و وراثت زمین را دنبال میکند.
وی افزود: از این منظر، خونخواهی در منطق قرآن صرفاً انتقام برای یک فرد نیست، بلکه تلاشی برای احیای عدالت اجتماعی و بازگرداندن حقوق تاریخی مظلومان است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با استناد به آیه ۱۳۵ سوره نساء، تأکید کرد: قرآن کریم مؤمنان را تنها به عادل بودن دعوت نمیکند، بلکه آنان را «قَوّامین بالقسط»؛ یعنی برپادارندگان عدالت میخواهد و عدالت را یک کنش اجتماعی فعال معرفی میکند.
وی در بخش پایانی سخنان خود، مسئولیتهای امت اسلامی در برابر ظلم ساختاری را برشمرد و اظهار داشت: شناخت حقیقت و تبیین مظلومیت، اعلام برائت از ظالمان و حامیان آنان، مطالبهگری و جلوگیری از فراموشی خون مظلوم، قیام برای عدالت، نصرت مستضعفان، مقابله با ساختارهای ظلم، احیای راه و آرمان امام شهید، جهاد تبیین، حفظ وحدت جبهه حق، آمادگی برای پرداخت هزینههای مبارزه با ظلم و تربیت نسل ظلمستیز، از مهمترین وظایف امت اسلامی در برابر ظلم ساختاری به شمار میرود.
حجتالاسلام محمدی در جمعبندی سخنان خود خاطرنشان کرد: قرآن کریم ظلم را تنها در سطح رفتارهای فردی تحلیل نمیکند، بلکه از ظلم ساختاری نیز سخن میگوید؛ ازاینرو، امت اسلامی وظیفه دارد با تکیه بر آموزههای قرآن و اهلبیت(ع)، از مرحله شناخت و تبیین حقیقت تا اقامه قسط، حمایت از مستضعفان، مقابله با ساختارهای ظلم و تربیت نسل آینده، برای تحقق عدالت اجتماعی و ایفای مسئولیت الهی خود تلاش کند.