آیت‌الله مدرسی فراتر از یک عالم؛ صاحب یک پروژه فکری و جریان اثرگذار در جهان تشیع است

عصر قم - دکتر عبدالوهاب فراتی، پژوهشگر و نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا»، با تشریح انگیزه‌های خود برای پژوهش درباره اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی، گفت: آیت‌الله مدرسی تنها یک عالم دینی یا صاحب اندیشه‌های پراکنده نیست، بلکه دارای یک پروژه فکری منسجم است که از سال‌ها پیش آن را دنبال کرده و ابعاد مختلف آن همچنان در حال گشوده‌شدن است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ دکتر عبدالوهاب فراتی، پژوهشگر و نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا»، در مراسم رونمایی از این اثر که در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، درباره انگیزه خود از پژوهش پیرامون اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی اظهار داشت: دو دلیل سبب شد که درباره اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی پژوهش کنم.
وی افزود: نخست اینکه با وجود حضور ۲۴ ساله ایشان در تهران، از سال ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۳، متأسفانه به جز برادران ایشان در کشورهای مختلف اسلامی، بسیاری از طلاب حوزه‌های علمیه و شخصیت‌های دانشگاهی ما از اندیشه‌های ایشان اطلاع دقیقی نداشتند.
فراتی ادامه داد: هرگاه سخن از آیت‌الله مدرسی به میان می‌آمد، اطلاعات دقیقی از پروژه فکری ایشان وجود نداشت و در محافل علمی یا آثار علمی، اگر به ایشان اشاره‌ای می‌شد، بیشتر در محدوده سازمان عمل اسلامی شناخته می‌شد؛ در حالی که آیت‌الله مدرسی در دوره اخیر، وجودی فراتر و گسترده‌تر از سازمان عمل اسلامی داشته است.
آیت‌الله مدرسی صاحب یک پروژه فکری است
این پژوهشگر دلیل دوم علاقه‌مندی خود به مطالعه اندیشه آیت‌الله مدرسی را برخورداری وی از یک پروژه فکری دانست و گفت: آیت‌الله مدرسی برخلاف بسیاری از عالمان دینی که صرفاً ایده‌هایی دارند و به صورت پراکنده درباره تفکر اسلامی اندیشه کرده‌اند، اساساً یک پروژه فکری دارد.
وی افزود: بسیار کم پیش می‌آید عالمی اهل مبارزه باشد و در عین حال یک پروژه فکری خاص را دنبال کند. ما در دوره معاصر در حوزه نجف، مرحوم شهید صدر را می‌دیدیم که پروژه فکری داشت و حضرت امام خمینی(ره) نیز در ایران واجد یک پروژه فکری بود.
فراتی تصریح کرد: این خلأ در کربلا احساس می‌شد و این وظیفه را مرحوم آیت‌الله سیدمحمد شیرازی و پس از ایشان خود آیت‌الله مدرسی بر عهده گرفتند و یک پروژه فکری خاص را گشودند که به دلیل حیات آیت‌الله مدرسی، همچنان ابعاد مختلف آن در حال گشوده‌شدن است.
وی با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به اندیشه‌های آیت‌الله مدرسی گفت: با وجود حجاب معاصرت، باید تلاش می‌کردیم تا اندیشه‌های ایشان بیشتر مورد توجه و کنکاش قرار گیرد.
حضور آیت‌الله مدرسی در نهضت امام خمینی(ره)
فراتی با اشاره به سابقه مبارزاتی آیت‌الله مدرسی اظهار داشت: آیت‌الله مدرسی از همان ابتدا از معدود عالمانی بود که پای نهضت امام خمینی(ره) ایستاد و تا امروز نیز که در قید حیات هستند، همچنان به این نهضت و اندیشه حضرت امام وفادارند.
وی افزود: حتی شباهت‌های قابل توجهی میان تفکرات ایشان و امام خمینی(ره) و امام شهید، مرحوم شهید صدر، وجود دارد.
این پژوهشگر ادامه داد: آیت‌الله مدرسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹، وارد تهران شد و برخلاف دایی خود، آیت‌الله سیدمحمد شیرازی، که راهی قم شد، در تهران ماند؛ زیرا معتقد بود مرکز ثقل انقلاب اسلامی در تهران است و باید در تهران بماند و مساعدت‌کننده ولی‌فقیه زمان باشد.
وی گفت: ایشان در بحث‌های مربوط به پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی مشارکت کرد، نخستین رادیوی عربی انقلاب اسلامی را در تهران تأسیس کرد و از مؤسسان سپاه پاسداران در ایران بود.
فراتی افزود: همچنین نخستین کسی بود که نشریه «الشهید» را برای ترویج اندیشه‌های انقلاب اسلامی در کشورهای عربی منتشر کرد و ۱۴ شماره از این مجله را منتشر کرد که بعدها به تیراژهای گسترده‌ای رسید.
وی تأکید کرد: بخش عمده‌ای از ترویج اندیشه انقلاب اسلامی در منطقه، محصول تفکر و اندیشه ایشان بود.
«فقیهی از کربلا» بخشی از تاریخ نانوشته انقلابیون کربلاست
نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا» اظهار داشت: به همین دلیل، وقتی از آیت‌الله مدرسی سخن می‌گوییم، سخن از یک شخص یا صرفاً اندیشه سیاسی یک عالم در دوره معاصر نیست؛ به نظر من این کتاب بخشی از تاریخ نانوشته انقلابیون کربلا در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی، در کویت و سپس ایران و امروز در زمان بازگشت این جریان‌ها به کربلاست.
وی افزود: متأسفانه در ادبیات فارسی این بخش از تاریخ را نداریم و نمی‌دانیم انقلابیون در دوره‌ای که در کویت به سر می‌بردند، چه فعالیت‌هایی انجام می‌دادند، با چه اندیشه‌های سنی و شیعی در منطقه خلیج فارس به هماوردی می‌پرداختند و چگونه عالمان شیعی در برابر جریان‌های فکری مختلف، از جمله جریان‌های اخوانی، سلفی و حتی جریان‌های شیعی مانند حزب الدعوه، اندیشه‌ای متفاوت تولید کردند.
فراتی ادامه داد: حرکت «رساله» که مرحوم آیت‌الله سیدمحمد شیرازی و سپس آیت‌الله سیدمحمدتقی مدرسی آن را در منطقه خلیج فارس آغاز کردند، به نظر من حرکتی ریشه‌دار و عمیق بود که همچنان تأثیرات خود را بر منطقه باقی گذاشته است.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از افرادی که امروز در این جمع حضور دارند و حامی انقلاب و ارادتمند آیت‌الله مدرسی هستند، در واقع شاگردان و تربیت‌یافتگان «حرکت رساله» ایشان در منطقه خلیج فارس و کشورهای عربی و اسلامی هستند.
آیت‌الله مدرسی؛ یک جریان فکری
فراتی با تأکید بر اینکه آیت‌الله مدرسی را نباید صرفاً یک فرد دانست، گفت: آیت‌الله مدرسی یک فرد نیست؛ یک جریان است که اندیشه دارد و یک پروژه فکری را دنبال می‌کند.
وی ادامه داد: پروژه فکری ایشان آن‌قدر عمیق است که برخلاف برخی انقلابیون زمان شاه و دوره حزب بعث که برحسب تکلیف شرعی وارد مبارزه سیاسی شدند، ایشان مبارزه را بخشی از پروژه فکری خود می‌دانست.
این پژوهشگر افزود: این مسئله با کسی که احساس می‌کند امروز وظیفه‌اش این است که وارد مبارزه شود و فردا احساس کند این وظیفه ترک شده، متفاوت است؛ اساساً ایشان یک مبارزه دامنه‌دار را نه صرفاً بر اساس نیاز زمانه، بلکه بر اساس یک پروژه فکری آغاز کرد.
بازگشت به قرآن در پروژه فکری آیت‌الله مدرسی
فراتی در ادامه به برخی آثار آیت‌الله مدرسی اشاره کرد و گفت: شاید پروژه فکری ایشان را بتوان در کتاب «السقاف الرساله» دنبال کرد. این کتاب در سال ۱۹۷۱ نوشته شده و ایشان در این اثر معتقد بود مسلمانان دچار انحطاط شده‌اند و تنها راه‌حل بحران عقب‌ماندگی مسلمانان، بازگشت به قرآن است.
وی افزود: این پروژه همچنان ادامه دارد و بحث «تدبر در قرآن» که شیوه تفسیری ایشان در دوره جدید است، در همین چارچوب قرار می‌گیرد. به نظر من باید به این روش بازگردیم و اینکه چگونه قرآن را برحسب نیازهای دوره و زمانه تفسیر کنیم، معیار تفسیر کنونی خود قرار دهیم.
فراتی خاطرنشان کرد: این کتاب در واقع آغاز پروژه فکری ایشان است و آیت‌الله مدرسی تا امروز که در کربلا حضور دارند، در حال گشودن اجزای مختلف این پروژه هستند.
تحول دیدگاه آیت‌الله مدرسی درباره ولایت فقیه
وی در ادامه با اشاره به آثار آیت‌الله مدرسی در حوزه اندیشه سیاسی اظهار داشت: در امتداد پروژه فکری ایشان و در بحث اندیشه سیاسی، باید به چند کتاب مهم اشاره کرد.
فراتی گفت: ایشان در سال ۱۳۴۷، یعنی یک سال پیش از آنکه حضرت امام خمینی(ره) در نجف اشرف کتاب «ولایت فقیه» را منتشر کنند و بحث ولایت فقیه را در ۱۳ جلسه مطرح کنند، به بحث ولایت فقیه پرداخت و معتقد بود قانون و حاکمیت باید از آنِ فقیه باشد.
وی افزود: بسیاری از انقلابیون کربلا معتقدند طرح ولایت فقیه در آن دوره تقدمش با آیت‌الله مدرسی بوده است؛ گرچه حضرت امام خمینی(ره) در آثار قبلی خود و آثار فقهی به موضوع ولایت فقیه پرداخته بودند، اما به عنوان یک نظریه سیاسی که منشأ تحرکات سیاسی در کشورهای شیعی شد، این طرح به آیت‌الله مدرسی نسبت داده شده است.
این پژوهشگر ادامه داد: آیت‌الله مدرسی ۳۲ سال بعد، کتابی با عنوان «فقه و دستور احکام الدوله الاسلامیه» نوشت که مربوط به سال ۱۳۷۹ و پیش از سقوط صدام است. در این کتاب، اندیشه ایشان تا حدودی تحول پیدا می‌کند؛ از دولت متمرکز و مطلقه فقیه فاصله می‌گیرد و از یک جمهوری ریاستی دفاع می‌کند، اما معتقد است رئیس‌جمهور در این نظام ریاستی باید توسط مردم انتخاب شود.
توجه آیت‌الله مدرسی به ساختار حکومت در عراق
فراتی با اشاره به کتاب «الحکم الاسلامی فی مدرسه الامام علی(ع)» اظهار داشت: آیت‌الله مدرسی در سال ۲۰۰۸ کتابی با عنوان «الحکم الاسلامی فی مدرسه الامام علی(ع)» نوشت که تقریباً هم‌زمان با گفت‌وگوهای مربوط به تدوین قانون اساسی در عراق بود.
وی افزود: ایشان در اینجا از دولت پیشنهادی خاصی سخن نمی‌گوید، بلکه به دولتمردان عراقی تذکر می‌دهد که معیارهای حکومت اسلامی در عراق باید بر اساس عهدنامه مالک اشتر باشد.
وی ادامه داد: آخرین کتابی که ایشان از لحاظ استدلالی درباره ولایت فقیه مطرح کرد، «فقه الولایه» بود. همچنین اخیراً کتابی با عنوان «فی العراق المؤمن علی و الحسین متاع و کیف حق الحضاره الاسلامیه» نوشت که تجمیعی از آرای قبلی ایشان است.
فراتی گفت: آنچه در این کتاب اتفاق افتاد این بود که بحث‌های ولایت فقیه ایشان در «القیاده الاسلامیه» را مستدل فقهی کرد، اما این بار و برحسب شرایط جدید عراق که زمینه‌ای برای اقامه دولت فقیه در عراق وجود نداشت، از طرح دولت فقیه سخن نگفت و تا حدودی به نظریه آیت‌الله سیستانی بازگشت.
وی افزود: آیت‌الله مدرسی در این کتاب، طرح نظام مرجعیت دینی را مطرح کرد و فرمود مرجعیت باید حامی و حصار جامعه اسلامی باشد و نظارت و حمایت کند تا جامعه به هرج‌ومرج و فساد کشیده نشود.
آیت‌الله مدرسی؛ فقیهی سیاسی
نویسنده کتاب «فقیهی از کربلا» در جمع‌بندی سخنان خود اظهار داشت: آخرین نکته‌ای که می‌خواهم عرض کنم این است که آیت‌الله مدرسی فقیهی به تمام معنا و فقیهی سیاسی است و در اندیشه خود اساساً از حضور فقیه در زندگی سیاسی دست‌بردار نیست.
وی ادامه داد: ایشان معتقد است فقیه باید در زندگی سیاسی حضور داشته باشد؛ چه دولتی مانند ایران و چه دولتی مانند عراق تشکیل شود. تشکیل دولت شیعی بدون حضور فقیه در جایی از ساختار قدرت یا نظام اجتماعی، اساساً از نظریه امامت شیعه فاصله می‌گیرد.
فراتی خاطرنشان کرد: بر اساس این دیدگاه، نمی‌توان از حضور فقیه در ساختار قدرت یا نظارت بر قدرت دست برداشت.
..........................
پایان پیام