عصر قم - قاسم‌پور با بیان اینکه مسئله جمعیت نباید صرفاً به فرزندآوری تقلیل یابد، گفت: سیاست‌گذاری جمعیتی باید به سمت تقویت سیاست‌های عمومی خانواده‌محور، ایجاد امنیت شغلی و مسکن و شکل‌دهی به محیط‌های دوستدار خانواده و کودک حرکت کند.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر فاطمه قاسم‌پور، رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام، در پنجاه‌وهشتمین پیش‌نشست تخصصی با موضوع «الزامات تحقق سیاست‌های کلی جمعیت» که به همت پژوهشکده زن و خانواده و با همکاری دبیرخانه همایش بین‌المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل‌دهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین(ع) برگزار شد، با اشاره به روند شکل‌گیری سیاست‌های جمعیتی کشور اظهار داشت: اواخر دهه ۸۰ مشخص شد مسیری که در حوزه سیاست‌های جمعیتی طی شده و سرعت این مسیر بیش از حد بوده است .
وی افزود: در یک برهه این نگاه در فضای مدیریتی کشور شکل گرفت که سرعت رشد جمعیت بالاست و باید مدیریت شود، اما آن تصمیم باید با ملاحظات و نگاه آینده‌نگر همراه می‌شد تا کشور با سرعت کاهش جمعیت مواجه نشود .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام ادامه داد: در ادامه، کارشناسان و مسئولان متوجه شدند این سرعت، قابل دفاع نیست و با راهبری رهبر شهید، مسئله جمعیت از حیث گفتمانی و سیاست‌گذاری مورد توجه جدی قرار گرفت که اولین خروجی سیاستی آن، سند سیاست‌های کلی جمعیت بود .
سیاست‌های کلی جمعیت؛ ایجادکننده اجماع در مسئله جمعیت
قاسم‌پور با اشاره به ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت در سال ۱۳۹۳ بیان کرد: سؤال مهم این است که آیا با ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت، ما به سمت سیاست‌های افزایش جمعیت حرکت کردیم یا خیر؛ چراکه از سال ۱۳۹۳ تا سال ۱۴۰۰، اگر بخواهیم نتیجه عملی و عملیاتی سیاست‌ها را در نظام سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری بررسی کنیم، اقدام قابل توجهی صورت نگرفت .
وی با بیان اینکه سیاست‌های کلی جمعیت از حیث گفتمانی قابل توجه است، خاطرنشان کرد: دال مرکزی این سیاست‌ها، افزایش فرزندآوری و جوانی جمعیت است و این سیاست‌ها توانست برخی اختلافات و دعواهای نخبگانی درباره افزایش جمعیت را تا حد زیادی به سمت اجماع ببرد .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام تصریح کرد: امروز بر سر این موضوع که افزایش جمعیت، جوانی جمعیت و افزایش فرزندآوری را می‌خواهیم، اجماع بیشتری وجود دارد؛ اما در کنار افزایش جمعیت باید کیفیت جمعیت نیز مورد توجه قرار گیرد .
قاسم‌پور افزود: منظور از کیفیت جمعیت این نیست که یک قشر خاصی باید فرزند بیاورند، بلکه باید جمعیتی که در سن کار و اشتغال قرار می‌گیرد، از ظرفیت‌های لازم برای بالندگی و پویایی برخوردار باشد و سیاست‌های عمومی نیز در این زمینه تقویت شود .
وی با تأکید بر اینکه سیاست‌های کلی جمعیت، مسئله جمعیت را فراتر از فرزندآوری دیده است، اظهار داشت: ما با هر سرعتی که افزایش جمعیت داشته باشیم، با مسائل دیگری نیز مواجه هستیم که نباید نسبت به آنها بی‌توجه باشیم .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام، سالمندی را یکی از مسائل مهم دانست و گفت: باید در قبال سالمندی، سیاست‌گذاری دقیق و قابل توجهی داشته باشیم، از تجربه سالمندان بهره ببریم و به مسائل آنها توجه کنیم .
وی درباره مسئله مهاجرت نیز بیان کرد: ما در یک نقطه ژئوپلیتیکی قرار داریم و نسبت به مسئله مهاجرت، چه در داخل کشور و چه در خارج از کشور، باید برنامه داشته باشیم. آمایش سرزمین نیز در این زمینه اهمیت دارد و برخی مناطق کشور، از جمله جنوب کشور، باید مورد توجه ویژه قرار گیرند .
قاسم‌پور ادامه داد: مسئله جمعیت را باید یک مسئله استراتژیک بدانیم که علاوه بر جوانی جمعیت، همه مسائل مرتبط با آن نیز حول این گفتمان مورد توجه قرار گیرد .
قانون‌گذاری نباید مسئله جمعیت را به وام فرزندآوری تقلیل دهد
وی با اشاره به تمرکز قانون جوانی جمعیت بر نرخ باروری و افزایش فرزندآوری گفت: سیاست‌های کلی جمعیت، مسئله جمعیت را به یک مسئله گسترده‌تر تبدیل کرده است، اما در مسیر قانون‌گذاری، ما دوباره عمدتاً روی همان مسیر فرزندآوری متمرکز شدیم .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام با اشاره به تجربه برخی کشورها در حوزه سیاست‌های جمعیتی اظهار داشت: یک تجربه جهانی وجود دارد که برای افزایش آمار فرزندآوری باید به خانواده‌ها هزینه پرداخت، وام داد و از سیاست‌های تشویقی استفاده کرد و احتمالاً ما نیز خواسته یا ناخواسته متأثر از همین نگاه به سمت چنین قانون‌گذاری‌ای رفتیم .
وی افزود: اگر قانون‌گذاری ما یا قوانین مکملی که در آینده تصویب می‌شود، قرار است مسئله جمعیت را به شکل جامع‌تری دنبال کند، باید بدانیم جمعیت مسئله این گروه و آن گروه نیست؛ مسئله فردای همه است و هیچ‌کس نمی‌تواند خودش را از این مسئله رها کند .
قاسم‌پور تأکید کرد: به همین جهت، جمعیت باید یکی از وفاقی‌ترین مسائل روی میز حکمرانی باشد و ادبیات این مسئله نیز باید تکمیل شود .
وی با بیان اینکه نخستین اقدام در این زمینه باید تغییر رویکرد سیاست‌گذاری باشد، خاطرنشان کرد: هزینه فرزندآوری باید تبدیل به هزینه سیاست‌های عمومی برای خانواده و تکمیل رویکرد خانواده‌محور شود .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام ادامه داد: وقتی مسئله فرزندآوری صرفاً این باشد که به خانواده وام بدهیم یا حمایت مقطعی انجام دهیم، یک نوع گفت‌وگو با خانواده شکل می‌گیرد؛ اما اگر این مسئله به ایجاد شهر دوستدار کودک، سیاست‌های شغلی دوستدار پدر و مادر، امنیت شغلی برای والدین دارای فرزند، توجه به آلودگی هوا، مدرسه و مسکن تبدیل شود، شرایط بسیار متفاوت خواهد بود .
قاسم‌پور گفت: اینکه سیاست‌گذار تصور کند با دادن یک وام فرزندآوری می‌تواند افزایش فرزندآوری را در کشور رقم بزند، کافی نیست و باید سیاست‌های عمومی تقویت شود .
وی با اشاره به تعبیری از دکتر اردبیلی درباره سیاست‌گذاری جمعیتی اظهار داشت: سیاست‌گذاری در حوزه جمعیت نباید این تلقی را برای خانواده ایجاد کند که «فرزند، فرزند حاکمیت» است؛ بلکه باید «فرزند، فرزند خانواده» باشد .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام افزود: اگر این تلقی ایجاد شود که فرزند برای حاکمیت است، پدر و مادر می‌گویند من این بچه را برای حاکمیت آورده‌ام و حاکمیت باید همه هزینه‌های او را پرداخت کند؛ در حالی که نظام حکمرانی باید تسهیلگر خانواده باشد و با سیاست‌های عمومی، شرایطی را فراهم کند که خانواده بتواند فرزندآوری داشته باشد .
نظام حکمرانی باید با خانواده وارد گفت‌وگو شود
قاسم‌پور تصریح کرد: من نمی‌گویم خانواده را به فرزندآوری تشویق نکنیم یا به فرزندآوری کمک نکنیم؛ بحث من درباره گفتمان است. باید شرایطی فراهم شود که در این شرایط، خانواده به فرزندآوری تشویق شود .
وی با بیان اینکه در جامعه‌ای که به سمت مدرن شدن حرکت می‌کند، باید درباره انگیزه افراد برای فرزندآوری نیز کار جدی صورت گیرد، گفت: در سیاست‌های اجتماعی باید مراقب باشیم خانواده را در اولویت قرار دهیم .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام ادامه داد: یک نوع گفت‌وگو با خانواده این است که به مادر بگوییم وام می‌دهیم، خودرو، مسکن یا زمین در اختیار شما قرار می‌دهیم؛ اما مدل دیگر این است که نظام حکمرانی شرایطی فراهم کند که مادر در صورت آلودگی هوا نگرانی نداشته باشد و در صورت وقوع جنگ، درباره مدرسه فرزندش دغدغه نداشته باشد و نگرانی‌های مالی پدر نیز به شکل دیگری سامان یابد .
وی خاطرنشان کرد: این یعنی سیاست عمومی؛ یعنی ایجاد شرایط مناسب برای خانواده. در هر دو حالت باید گره‌های ذهنی خانواده را حل کنیم و موضوع انگیزه نیز باید به صورت جداگانه دنبال شود .
قاسم‌پور با انتقاد از فاصله میان سیاست‌های کلی جمعیت و فرآیند قانون‌گذاری و اجرا اظهار داشت: نظام قانون‌گذاری ما به دلایل مختلف، که مهم‌ترین آنها شاید نبود اجماع باشد، نتوانسته است ما‌به‌ازای مناسبی برای سیاست‌های کلی جمعیت ایجاد کند .
وی افزود: سیاست‌های قابل دفاعی داریم که رهبر شهید این سیاست‌ها را ابلاغ کرده است، اما در کنار این ابلاغ، نظام تقنینی و اجرایی نیز باید آن را دنبال می‌کرد .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام بیان کرد: ما متولی اجرایی‌سازی قانون جوانی جمعیت داریم، اما متولی کلی موضوع جمعیت نداریم. هر آنچه در قانون جوانی جمعیت آمده، متولی دارد، آن هم به صورت آزمایشی؛ اما هر آنچه در این قانون نیامده باشد، چه متولی‌ای دارد؟
وی ادامه داد: بیش از ۱۲ سال است که سیاست‌گذاری در این حوزه اتفاق افتاده و اکنون در چنین موقعیتی قرار داریم. به نظر من جهت عمده این مسئله، نبود همگرایی در رویکرد سیاستی است و برای خروج از این وضعیت باید بازاندیشی فکری جدی صورت گیرد .
ابهام درباره نقش زنان در سیاست‌های جمعیتی باید برطرف شود
قاسم‌پور با اشاره به تجربه‌ای از حضور زنان در ساختارهای اجتماعی و اقتصادی برخی کشورها گفت: در برخی کشورها یک موضوع به رسمیت شناخته شده است؛ اینکه از زن به عنوان یک عنصر اقتصادی استفاده می‌شود و در کنار آن، خانواده و فرزندآوری نیز اهمیت دارد و برای زنان دارای مسئولیت خانوادگی تسهیلات بیشتری در نظر گرفته می‌شود .
وی با بیان اینکه در سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری کشور با ابهاماتی در این زمینه مواجه هستیم، اظهار داشت: اگر اجماع ایجاد نکنیم و در حوزه‌ای در ابهام باقی بمانیم، مسئله خودمان را در همان ابهام باقی گذاشته‌ایم .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام خاطرنشان کرد: مسئله زن شاغل و مسئله زن خانه‌دار، هر دو باید مورد توجه قرار گیرد. اگر برای زن خانه‌دار ارزش‌گذاری و نقش خانوادگی ایجاد نکنیم، در بسیاری از مسائل با ما همراهی نخواهد کرد .
وی افزود: شما نمی‌توانید از زن، زنی که عاملیت پیدا کرده و دارای سوژگی اجتماعی است، عبور کنید. در شرایط ابهام، ما به عنوان نظام حکمرانی و نظام مدیریتی نمی‌توانیم مسئله مهم جمعیت را حل کنیم .
قاسم‌پور با تأکید بر ضرورت گفت‌وگوی نخبگانی درباره سیاست‌های جمعیتی گفت: اکنون در نقطه‌ای قرار داریم که سیاست‌های قابل دفاعی داریم، اما فاصله ما به عنوان جامعه حکمرانی کشور با نگاه بلند رهبر شهید انقلاب، به‌ویژه در مسائل فرهنگی و اجتماعی، بسیار زیاد است .
وی ابراز امیدواری کرد گفت‌وگوی خبرگانی و نخبگانی بتواند به حل این مسائل کمک کند و افزود: واقعاً به عزیزانی که برگزارکننده این همایش هستند ارادت دارم و می‌دانم تلاش آنها این است که نقطه ثقل و گلوگاهی برای گفت‌وگوهای خبرگانی با رویکرد انقلاب اسلامی باشند .
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام تصریح کرد: این همایش فرصتی برای ادامه این گفت‌وگوهاست و باید با سرعت بیشتری این مباحث را دنبال کنیم، چراکه زمان را نیز داریم از دست می‌دهیم و این زمان شاید به سادگی قابل جبران نباشد .
وی در پایان با اشاره به روند شاخص‌های جمعیتی اظهار داشت: عدد ۱۳۵ در سال ۱۴۰۴ و احتمال افت این شاخص در سال ۱۴۰۵، واقعاً برای جمعیت نگران‌کننده است؛ چراکه وقتی به زندگی خودمان فکر می‌کنیم، برای آینده خودمان نگران می‌شویم و در حیات جمعی نیز این مسئله واقعاً نگران‌کننده است .
قاسم‌پور خاطرنشان کرد: ان‌شاءالله بتوانیم با سرعت بیشتری نسبت به این مسئله، تدابیر لازم را اتخاذ کنیم و دینی را که در برابر رویکرد و نگاه بلند رهبر عزیزمان داریم، ادا کنیم .