عصر قم - نماینده ولی فقیه در روسیه و رئیس مرکز اسلامی مسکو گفت: جمهوری اسلامی ایران با اعتماد متقابل و چارچوبهای قانونی، نقش راهبردی در بازسازی و تقویت جریانهای دینی معتدل در روسیه ایفا و کانالهای دیپلماسی دینی میان مسلمانان و ارتدوکسها را تقویت میکند.
اشاره: فعالیتهای دینی در روسیه یکی از حساسترین حوزههای تعامل فرهنگی و اعتقادی در سطح بینالملل است؛ جایی که ملاحظات امنیتی، حاکمیتی و هویتی با هم گره خورده و هر حرکت نابهجا میتواند تبعات گستردهای به همراه داشته باشد. در چنین فضایی، حضور جمهوری اسلامی ایران در حوزه دیپلماسی دینی روسیه، نه بهعنوان نفوذ سیاسی یا صدور ایدئولوژی، بلکه بر اساس اعتماد متقابل، عقلانیت دینی و چارچوبهای قانونی تعریف شده است. متن پیشرو، با استناد به تجربه حجتالاسلام صابر اکبری جدی، نماینده ولی فقیه در روسیه و رییس مرکز اسلامی مسکو، تلاش میکند تصویر واقعی از شرایط فعالیتهای دینی ایران در روسیه، فرصتهای تاریخی و محدودیتهای موجود را ارائه دهد و نقش ایران در بازسازی و تقویت جریانهای دینی معتدل در این کشور را بررسی کند.
گفتوگوی پیشرو با حجتالاسلام صابر اکبری جدی نماینده ولی فقیه در روسیه و رییس مرکز اسلامی مسکو به مطالعه روند تحولات دینی در روسیه معاصر، از جمله موضوعات مهم در فهم نقش اسلام در بازسازی هویت فرهنگی، تعامل تاریخی با اقوام غیرمسلمان و پیوندهای تمدنی با کشورهای اسلامی مانند ایران می پردازد.
این بخش چهارم و آخر از این گفتگوست:
بخش اول این گفتوگو
بخش دوم این گفتوگو
بخش سوم این گفتوگو
بخش آخر گفتوگوی اختصاصی رسا با حجتالاسلام اکبر جدی
چرا روسیه حضور مستقیم اساتید خارجی در مدارس دینی خود را محدود میکند و چگونه این سیاست بر تعامل ایران با مسلمانان روسیه تأثیر میگذارد؟
در روسیه، موضوع فعالیتهای دینی با احتیاط بسیار پیش میرود. معمولاً اساتید از ایران به صورت رسمی در مدارس و دانشگاههای دینی آنجا حضور ندارند، چون دولت روسیه نمیخواهد جریان شیعی وابسته به خارج کنترل شود. با این حال، علاقمندان و مشتاقان ارتباط با ایران، به ویژه در حوزه دینی، همیشه در تعامل هستند.
سیاست فعلی روسیه این است که چرخه آموزش دینی خود را مستقل کند و در این زمینه سرمایهگذاریهای گستردهای انجام دادهاند؛ شهرکها و مراکز آموزشی بزرگی ساخته شده است. با این حال، رئیس و مدیران این دانشگاهها کسانی هستند که قبلاً با ما همکاری داشتهاند و ارتباطاتشان با جریان دینی ایران محفوظ مانده است.
رویکرد روسها این است که وابستگی فکری و ساختاری به خارج کاهش پیدا کند، و این موضوع هم برای ما و هم برای خود روسها چالشی است، زیرا ایجاد فشار و محدودیت میتواند تحریککننده باشد. به طور طبیعی، علمای تاتار و برخی دیگر از روحانیون با ما ارتباط دوستانه دارند و در فضای خصوصی توصیههایی ارائه میکنند یا نکاتی را مطرح میکنند، اما همیشه تأکید دارند که فعالیتهای ما نباید با آنها مقایسه شود. حتی با رعایت احتیاط کامل، روسها اجازه نمیدهند امکانات و منابع اضافی به وجود آید و این مسئله کاملاً علنی است.
نقش ایران در تقویت جریان معتدل دینی در روسیه چگونه تعریف میشود و چرا تنها ایران مجاز به فعالیت دینی رسمی در این کشور است؟
سیاست ما در روسیه بر اساس رهنمودهای رهبر انقلاب و همچنین درخواست رسمی رئیس جمهور روسیه، روشن و شفاف است. هدف ما کمک به بازسازی جریان معتدل دینی و مبتنی بر ریشههای اصیل اسلامی در روسیه است. برای نمونه، برای اثبات تاریخ ورود اسلام به تاتارستان، تنها مدرک موجود نسخهای خطی در کتابخانه آستان قدس رضوی بود که ما آن را معرفی و نسخهای شبیهسازی شده برای مفتیان روسیه تهیه کردیم. این اقدام با استقبال آنها روبهرو شد و نمونهای از همکاری و اعتماد متقابل است.
میتوان گفت که ارتباط ما با مسلمانان روسیه صرفاً کمک به بازیابی و تقویت جریان دینی آنان است و هدف صادر کردن اسلام سیاسی ایران به آنجا نبوده است. ما سعی کردهایم اسلام ناب و اصیل دینی خود را معرفی کنیم که البته طبیعتاً فهم دینی و بصیرت اجتماعی و سیاسی در آن وجود دارد، اما این بصیرت مبتنی بر منطق و عقلانیت است و روسها آن را رد نمیکنند، بلکه استقبال میکنند.
به همین دلیل، دولت روسیه بسیار محتاط و محافظهکار عمل میکند و سدهای نفوذی زیادی برقرار کرده است. از این منظر، تنها کشوری که امروز در روسیه میتواند فعالیت دینی رسمی و گسترده داشته باشد، ایران است. این اجازه بر اساس قوانین ضد افراطگرایی روسیه داده شده و هیچ کشور دیگری امکان چنین حضور دینی را ندارد.
در روسیه، تبلیغ دینی خارج از چارچوبهای رسمی و ساختارهای تعریفشده، جرم تلقی میشود و امکان فعالیت آزاد وجود ندارد. ما نیز در این کشور در چهار چارچوب مشخص فعالیت میکنیم و یک مجموعه تخصصی به صورت منطبق با قوانین و ساختارهای روسیه خدمات ارائه میدهد. اما حتی همین فعالیت محدود نیز به هیچ کشور دیگری اجازه داده نمیشود، چرا که دولت روسیه به این نتیجه رسیده است که اگر جریان دینی در روسیه به شیوه سنتی و درست درک و فهمیده شود، تنها قرائتی که میتواند این مسیر را هدایت کند، همان نگاه و فهمی است که امروز در ایران از اسلام ارائه میشود.
این اسلام، اسلام عقلانی، مبتنی بر فطرت انسانی، همزیستی مسالمتآمیز انسانها و رعایت اصول انسانی است؛ اسلام آغازگر درگیری نیست و در حد ضرورت از خود دفاع میکند. این همان مفهومی است که در ادبیات امام و رهبر انقلاب متبلور است. علاقه و احترام رئیسجمهور پوتین به رهبر ما نیز ساختگی یا تصنعی نیست؛ او ایشان را به عنوان یک رهبر دینی و معنوی برجسته در جهان، نه صرفاً یک رهبر اسلامی، میشناسد.
چرا روسیه و جریانهای دینی این کشور به همکاری با ایران در حوزه دیپلماسی دینی و فرهنگی اهمیت میدهند و این همکاری چه مزایایی دارد؟
این نگاه، نه تنها در اسلام، بلکه در تمامی ادیان، قابلیت کمک به بشریت و ایجاد مسیرهای عقلانی و صلحآمیز را دارد. به همین دلیل است که روسها تمایل دارند ارتباطات خود را با ایران تقویت کنند. برای نمونه، گفتوگوهای بین اسلام و مسیحیت ارتدوکس در روسیه، که بیش از بیست سال است برگزار میشود، در سطح بالاترین مقامات و با تأیید کامل سیستم صورت میگیرد. این گفتوگوها تنها با حضور ایران برگزار میشود و هیچ کشور دیگری از جمله ترکیه یا کشورهای عربی در آن نقش ندارد.
این سیاست، ریشه در تحلیل عمیقی دارد که معتقد است نگاه دینی و عقلانی ایران میتواند نه تنها برای مسلمانان شیعه و سنی، بلکه برای مسیحیان ارتدوکس نیز مفید باشد. بر همین اساس، کانال ارتباطی بین ایران و ارتدوکسها در روسیه به صورت رسمی ایجاد شده و سالانه یا هر دو سال یک بار نشستهایی برگزار میشود.
این امر، ضرورت امنیتی و حاکمیتی برای دولت روسیه دارد و یک موضوع کاملاً جدی است، نه امری تشریفاتی. هزینههای بالایی برای حفظ این مسیر پرداخت میشود، اما این فرصت تاریخی باعث شده که ایران بتواند با استفاده از این کانال، نه تنها شیعیان و کل مسلمانان، بلکه جریانهای دینی و ارتدوکسها را نیز در چارچوب رسمی و قانونی همراهی کند.
در واقع، هدایت این جریان در سطح کلان توسط شخص پوتین و تفکر او انجام میشود و همزمان با سیاستهای کلی ایران، امکان مدیریت و تقویت همکاریها در حوزه دینی و فرهنگی فراهم آمده است. این یک فرصت تاریخی برای گسترش همکاریهای رسمی و قانونی میان ایران و روسیه در حوزه دین و اندیشه دینی است.
این فرصت که در حوزه دیپلماسی دینی و فرهنگی بین ایران و روسیه به وجود آمده، فرصتی بسیار مغتنم و ارزشمند است که باید قدر آن دانسته شود. طبق گفتگویی که پیشتر داشتیم، موضوع اصلی درباره اجازه بروز دیپلماسی دینی ایران با جمعیت مسلمان روسیه است. طبق تحلیلهای ارائه شده، روسیه و فدراسیون روسیه عملاً سردمداری جریان دینی اسلامی خود را به ایران سپردهاند.
هرچند روسها تلاش میکنند ساختار دینی مستقل خود را بسازند، اما قدمهای اول و پایهای آنها با کمک ایران برداشته میشود، چرا که ایران برای روسیه تهدیدی برای منافع ملی به شمار نمیرود و جریان دینی ایران بر مبنای اسلام سنتی و معتدل است. از منظر رئالپلیتیک، روسیه یک سیستم محافظهکار و محتاط است و اجازه بروز هرگونه تهدید اساسی را نمیدهد.
در این چارچوب، جمعیت شیعه و مفهوم تشیع در روسیه و آذریها کاملاً شناخته شده است و روسها مرکزیت و رهبری این جریان شیعی را به ایران نسبت میدهند. همچنین، اهل تسنن، اگرچه از شیعه جدا هستند، اما در راستای احیای جریان دینی معتدل، تنها جریانی که میتواند کمک واقعی به روسها باشد، جریان دینی ایران بر اساس انقلاب اسلامی و اندیشه رهبر انقلاب است. این امر هیچ گونه سلطهطلبی یا تحمیلی نیست؛ بلکه اعتماد متقابل و پذیرش منبع معتبر است.
روسیه، هم مسلمانان و هم سیستم حکومتی، این اعتماد را پذیرفتهاند و اجازه حضور ایران را در چارچوب قانونی و رسمی دادهاند. آنها میبینند که فهم و قرائت دینی ایران، جریان معتدل و عقلانی دارد و میتواند به نفع توسعه جریانهای دینی در روسیه باشد. این امر مورد استقبال قرار گرفته، زیرا همانند آب شیرین در میان آب شور است؛ وقتی ذائقه اسلامی و امنیتی روسها با واقعیت روبهرو میشود، به صورت طبیعی از آن بهره میبرند و اعتماد میکنند.
همچنین، این فعالیتها باید در ارتباط و پیوستگی با ایران صورت گیرد و نه به شکل جداگانه یا سطحی. مسائل فرهنگی زمانبر است و هیچ استراتژی کوتاهمدتی در کار نیست. روسها این جریان را با دقت و بلندمدت هدایت میکنند و ما نیز با احتیاط کامل در آن مشارکت داریم.
برای بیان این وضعیت، من قبلاً آن را با تشبیه رانندگی در اتوبان یخزده توضیح دادهام: هرچند مسیر باز است، اما شرایط سخت و نیازمند احتیاط بسیار است. هر حرکت نابهجا میتواند مشکلات ایجاد کند، بنابراین باید با دقت و مراقبت پیش رفت. این همان چیزی است که در روسیه تجربه میکنیم؛ مسیر باز است، اما قوانین و شرایط ویژهای وجود دارد که باید رعایت شود.
در نهایت، این روند نشاندهنده آینده مثبت و امیدوارکننده ظهور و بروز اسلام در روسیه است و نقش ایران در آن، نقشی سازنده، مثبت و راهگشا است. این همکاری نه تنها برای مسلمانان، بلکه برای جریانهای دینی و امنیتی روسیه فرصتآفرین و ارزشمند است.