عصر قم - ششمین نشست از سلسله نشستهای بررسی «مسائل اولویتدار تبلیغ در حوزه های علمیه» با موضوع «محیط تبلیغ دینی؛ فرصت ها، تهدیدها و الزامات حکمرانی فرهنگ» به همت خبرگزاری رسا برگزار شد.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، ششمین نشست از سلسله نشستهای «مسائل اولویتدار تبلیغ در حوزه های علمیه» با موضوع «محیط تبلیغ دینی؛ فرصت ها، تهدیدها و الزامات حکمرانی فرهنگ»، در خبرگزاری رسا و با حضور تنی چند از صاحب نظران عرصه تبلیغ عصر امروز برگزار شد.
حجت الاسلام علی حاج آخوند دبیر نشست در آغاز این جلسه با اشاره به برخی کاستیهای موجود در فرآیند اعزام مبلغان اظهار داشت: در برخی از تبلیغهایی که در قالب اعزام مبلغ انجام میشود، متأسفانه دیده میشود که همه الزامات لازم بهدرستی مورد توجه قرار نمیگیرد. این مسئله از موضوعات مهمی است که در چارچوب حکمرانی فرهنگی باید برای آن نقشه راه مشخصی تدوین شود؛ بهویژه در حوزه تبلیغ سنتی، زیرا گاهی مشاهده میکنیم که برخی از مبلغان به مکانهایی اعزام میشوند که نهتنها تبلیغ آنان اثر مثبت و مطلوبی ندارد، بلکه در مواردی ممکن است نتیجه معکوس داشته و حتی به دین نیز آسیب وارد کند. از اینرو لازم است در تبلیغ سنتی نیز الزامات حکمرانی فرهنگی بهصورت جدی دیده شود.
وی در ادامه بر ضرورت اصلاح فرآیندهای آموزشی مبلغان تأکید کرد و گفت: یکی از مهمترین اقدامات در این زمینه، توجه به آموزشهای تخصصی و ویژگیهای فردی و مهارتی مبلغان است. باید نوعی تعدیل و ارزیابی دقیق نسبت به تواناییها، ظرفیتها و ویژگیهای هر مبلغ صورت گیرد تا بر همان اساس، آموزشهای متناسب برای او طراحی و ارائه شود.
حجتالاسلام حاجآخوند در بخش دیگری از سخنان خود به تحول بسترهای تبلیغی اشاره کرد و افزود: در کنار تبلیغ سنتی، امروز با نوعی از تبلیغهای نوظهور نیز مواجه هستیم. فضای مجازی خود بستری تازه برای تبلیغ فراهم کرده که ویژگیهای خاص و مهمی دارد. یکی از مهمترین این ویژگیها، گستردگی و فراگیری آن است؛ بهگونهای که دست مبلغ را از نظر دامنه مخاطب بسیار باز میگذارد. اگر پیشتر یک مبلغ صرفاً در یک شهرستان یا روستا فعالیت میکرد، امروز ممکن است پیام او در فضای مجازی به کشورهای مختلف و با زبانهای گوناگون منتقل شود. این گستردگی، ظرفیت بسیار مهمی برای رساندن پیام دینی فراهم میکند.
دبیر این نشست با تبیین تمایزهای تبلیغ نوین نسبت به شیوههای پیشین، تصریح کرد: از دیگر ویژگیهای مثبت این فضای جدید، تعامل دوطرفه است. در این فضا، مخاطب میتواند نسبت به سخن یا محتوای ارائهشده واکنش نشان دهد، دیدگاه خود را در قالب کامنت یا بازخورد بیان کند و مبلغ نیز میتواند بر اساس همین واکنشها، محتوای خود را اصلاح، تکمیل و بهروز کند. این بازخوردگیری، یکی از تفاوتهای اساسی فضای مجازی با شیوههای سنتی تبلیغ است. تنوع در قالب محتوا، از دیگر مزیتهای این فضا به شمار میرود؛ قالبهایی مانند ویدئو، پادکست، اینفوگرافی و دیگر اشکال رسانهای، هرکدام میتوانند خود بهنوعی منبر و ابزار انتقال پیام باشند. چهبسا در برخی رسانهها، یک اینفوگرافی خوب و حرفهای بتواند بهاندازه یک منبر اثرگذار و مفید باشد.
در ادامه حجتالاسلام بچاری، عضو مجمع نمایندگان طلاب، با استناد به روایتی از امیرالمؤمنین(ع) مبنی بر اینکه هر چیزی آفت و آسیبی دارد، افزود: تبلیغ نیز از این قاعده مستثنی نیست و در طول تاریخ، ناگزیر دچار آسیبهایی شده است؛ بنابراین، ضرورت دارد که با آسیبشناسی دقیق و بهروزرسانی مستمر، از کارآمدی آن صیانت کنیم. همانطور که در قرآن کریم نیز بر اهمیت تغییر و تحول درونی برای تداوم اثربخشی تأکید شده است، ما نیز باید همواره در حال بازسازی خویش باشیم تا بتوانیم خدمتی شایسته ارائه دهیم.
عضو مجمع نمایندگان طلاب در ادامه با اشاره به روایتی از امام علی(ع) درباره شرایط آخرالزمانی که تنها نامی از اسلام و رسمی از قرآن باقی میماند، تصریح کرد: به برکت خون شهدا، امروز در ایران اسلامی شاهد رشد چشمگیر حافظان قرآن و ترویج آموزههای دینی هستیم، اما در مواجهه با فضای جهانی باید هوشمندانه عمل کنیم. در این راستا نباید با تعیین زمان برای ظهور، انگیزهها را تضعیف کرد و مردم را دچار لغزش ساخت. تعیین وقت برای ظهور، آسیبهای جدی به باورهای مردم وارد میکند و وقتی محقق نمیشود، اعتماد عمومی و اعتقادات دینی دچار چالشهای اساسی خواهد شد؛ از اینرو مبلغ باید در این زمینهها نهایت احتیاط را به خرج دهد.
وی در بخش دیگری از آسیبشناسی تبلیغ، مباحث را به دو فصل عوامل درونی و بیرونی تقسیم کرد و گفت: بسیاری از این چالشها در فضای دیجیتال و حتی در مواجهه با هوش مصنوعی نیز وجود دارد و باید متناسب با آن بومیسازی شود.
سپس حجت الاسلام محمد مهدی چگینی، مدیر مرکز تعاملات پژوهشگاه فضای مجا زی، با اشاره به تحولات عمیق دو دهه اخیردر فضای مجازی، اظهار داشت: تغییرات بنیادین در زیست اجتماعی مردم طی این سالها، واقعیتی انکارناپذیر است که بخش عمدهای از سبک زندگی جامعه ما را تحت تأثیر قرار داده است. در مواجهه با این تحولات، نخستین گامِ راهگشا، پذیرش این واقعیت است؛ چرا که تلاش برای نادیده گرفتن یا حذف یکی از دو ساحتِ سنت یا مدرنیته به نفع دیگری، نه تنها امکانپذیر نیست، بلکه خود به نوعی مقاومتِ غیرسازنده منجر میشود. اگرچه ممکن است برخی با رویکردی نوستالژیک نسبت به شیوههای سنتی تبلیغ، در برابر تغییرات گارد بگیرند، اما حقیقت این است که فضای مجازی و ابزارهای نوین ارتباطی دیگر نه یک انتخاب جانبی، بلکه بستر اصلیِ زیست مردم شدهاند. آمارها نشان میدهد که کاربران به طور میانگین روزانه بین چهار تا شش ساعت از وقت خود را در فضای مجازی سپری میکنند؛ رقمی که گاه حتی فراتر از تصورِ خودِ کاربران است و ضرورتِ بازنگری در برنامهریزیهای تبلیغی را بیش از پیش نمایان میسازد. ما نمیتوانیم در گذشته سیر کنیم و همزمان انتظار موفقیت در عرصههای امروز را داشته باشیم؛ بنابراین، انکار یا فرار از این واقعیت، راه به جایی نمیبرد.
وی در تبیین ظرفیتهای پیشِرو گفت: در بررسی این فضای نوین، پیش از آنکه به تهدیدها بپردازیم، باید بر فرصتهای بینظیر آن تأکید کرد. ابزارهای نوین، که امروز شامل شبکههای اجتماعی و نیز فناوریهای نوظهور و پرشتابی نظیر هوش مصنوعی میشود، امتیازاتی را برای مبلغ فراهم کرده است که پیشینیان ما حتی تصورش را هم نمیکردند. مهمترینِ این فرصتها، عبور از مرزهای جغرافیایی است. تا همین چند دهه پیش، مبلغان برای رساندن پیام اسلام و اهلبیت(ع) به گوش مخاطبان، ناچار به تحمل سفرهای سخت و مشقتبار به اقصی نقاط جهان بودند، اما امروز با بهرهگیری از فضای مجازی، محدودیتهای جغرافیایی به کلی رنگ باخته و امکان دسترسی به مخاطبِ جهانی در یک لحظه فراهم است.
مدیر مرکز تعاملات پژوهشگاه فضای مجازی با هشدار نسبت به تهدیدهای موجود تصریح کرد: با این حال، باید با صراحت پذیرفت که این ظرفیتِ بینظیر، یک شمشیر دو لبه است؛ همانطور که این بستر برای ما یک فرصت است، برای جریانهای معارض نیز فرصتی طلایی محسوب میشود. متأسفانه واقعیت میدانی نشان میدهد که دشمنان در بهرهگیری از این ابزارهای نوین، بسیار هوشمندانه و فعالتر از ما عمل کردهاند. تأثیرات عمیق این نفوذ فرهنگی را میتوان در تغییرات نگرشی نسل جوان، چالشهای مربوط به حوزههایی همچون حجاب و بروز تنشهای اجتماعیِ دورهای مشاهده کرد. مطالعات اجتماعیِ متعدد نیز مؤید این حقیقت است که نسل جدید به شدت تحت تأثیر محتواهای شبکههای اجتماعی غربی قرار دارد. این وضعیت، هشدار جدی و فراخوانی است برای اینکه مبلغان و متولیان فرهنگی، با درک درستِ زیستِ دیجیتالِ مردم و بهرهگیری هوشمندانه از فناوریهای نوین، برای پر کردن این خلأهای محتوایی و بازپسگیری مرزهای اندیشه، برنامهای عملیاتی و دقیق تدوین کنند.
در پایان حجت الاسلام عبدالله جلالی، مدیر گروه تربیت خانواده و سبک زندگی ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، با تأکید بر ضرورت بازنگری در راهبردهای تبلیغی اظهار داشت: تحولات شتابان در ساحت زیست دیجیتال، ضرورت بازنگری در راهبردهای تبلیغی را به یک اولویت غیرقابلانکار بدل کرده است؛ چرا که امروزه فضای مجازی به یکی از اصلیترین بسترهای شکلگیری، انتقال و بازتولید معناهای دینی تبدیل شده است.
وی در تبیین تفاوتهای تبلیغ نوین با شیوههای سنتی، ابراز داشت: یکی از تحولات مهم در این عرصه، گذار از تبلیغ محفلی و موضعی به فعالیتهای شبکهای، مستمر و گسترده است. اگرچه شیوههای سنتی تبلیغ به دلیل برخورداری از قابلیت تأثیرگذاری مستقیم و چهرهبهچهره، همچنان جایگاه و اهمیت حیاتی خود را حفظ کردهاند، اما رسانههای نوین فرصتی بینظیر برای توسعه شبکه مخاطبان ایجاد کردهاند که نباید از آن غفلت کرد. این قابلیت، بهویژه در ارتباط با قشر خاکستری جامعه اهمیت دوچندان مییابد؛ کسانی که ممکن است به دلیل محدودیتهای روانی، اجتماعی یا سبک زندگی، تمایلی به حضور در مجالس و محافل سنتی نداشته باشند، اما از طریق بستر فضای مجازی میتوانند در کوتاهترین زمان و آسانترین شکل، به محتوای دینی دسترسی پیدا کنند.
حجتالاسلام جلالی با اشاره به اهمیت سرعت در انتقال مفاهیم دینی عنوان کرد: مسئله دسترسپذیری و سرعت انتقال پیام، از دیگر ویژگیهای تعیینکننده در زیست جدید است. این ویژگی به مبلغان این امکان را میدهد که در بزنگاههای حساس نظیر مناسبتهای مذهبی، بحرانهای اجتماعی یا هنگام بروز شبهات، واکنشهای سریع و بهموقع داشته باشند. این سرعت عمل، نوعی جهاد تبیین در لحظه است؛ چرا که مخاطبِ عصرِ اطلاعات برای دریافت موضع دینی منتظر نمیماند و چنانچه مبلغانِ آشنا به فضای رسانه، حضور مؤثری در این میدان نداشته باشند، فرصتهای بینظیری برای هدایت جامعه از دست خواهد رفت که کوتاهی در این زمینه، آسیبی جبرانناپذیر به پیکره تبلیغ دینی وارد میآورد.
وی در پایان با تأکید بر تحول در زبان تبلیغ خاطرنشان کرد: تحقق این رسالت نیازمند تحول اساسی در زبان و سبک تبلیغ است. صورتبندی پیامهای دینی در محیط دیجیتال، قطعاً با الگوهای سنتی تفاوتهای ماهوی دارد و نیازمند بهرهگیری از تکنیکهای نوین، از جمله استفاده از ابزارهای سرگرمی و قالبهای جذاب بصری و روایی است. مُبلِّغ امروز باید بتواند با حفظ غنای محتوای دینی، آن را در قالبی ارائه دهد که با زبان و ذائقه مخاطبِ فضای مجازی همخوانی داشته باشد؛ امری که نه تنها یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای تداوم اثربخشی تبلیغ در دنیای امروز است.