عصر قم - حجتالاسلام عبداللهی در مراسم رونمایی از پوستر کنفرانس بینالمللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ، بر ضرورت بازنگری در قواعد فقهی برای مقابله با تهدیدات جدید و حفظ کرامت انسانی تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمد اسماعیل عبداللهی، مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد محمدیه قم، در مراسم رونمایی از پوستر «کنفرانس بینالمللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ» که در سالن جلسات این مجتمع برگزار شد از تدوین نظام مسائل این حوزه خبر داد.
وی با اشاره به ضرورت واکاوی علمی در موضوعات نوپدید جنگ، اظهار داشت: در این مجموعه، فرضیات اولیهای را درباره مسائل محیطی و جغرافیای فقهی و حقوقی جنگ مطرح کردهایم که منجر به سفارش تولید مقالات علمی مستدل به اساتید سطوح عالی حوزه و نخبگان بنیاد حوزه شده است. خروجی این پژوهشها، ضمن ارائه در همایش، به صورت کتابچه برای ذینفعان منتشر خواهد شد.
حجتالاسلام عبداللهی با بیان اینکه بیش از ۵۰ مسئله در ذیل «نظام مسائل کنگره» احصا شده است، تصریح کرد: یکی از محورهای اصلی، قواعد اداره جنگ از آغاز تا پایان و دوران پس از جنگ برای استقرار نظم پایدار است. در این مسیر، چالشهای موجود میان نگاه فقهی با نگاه حقوقی و همچنین فقه با اخلاق را به بحث خواهیم گذاشت.
وی افزود: برای استمرار این مباحث، طراحی کردهایم که در سال تحصیلی آینده حوزه، کرسیهای درس خارج تخصصی با موضوع فقه و حقوق حکمرانی جنگ تشکیل شود و هماکنون رایزنیها برای عملیاتی شدن این کرسیها در جریان است.
حجتالاسلام عبداللهی در تبیین محورهای علمی همایش بینالمللی «فقه و حقوق حکمرانی جنگ»، به چالشهای بنیادین میان «امنیت» و «کرامت انسانی» پرداخت.
مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد محمدیه با طرح این پرسش که «برای حفاظت از کیان اسلام، قواعد فقهی دفاع و مهار جنگ چگونه قابل تبیین است؟»، گفت: رویکرد ما در این همایش، حکمرانیِ بر جنگ است؛ بدین معنا که اگر جنگی رخ داد، چگونه میتوان ضمن صیانت از کیان اسلام، کرامت انسانی را حفظ کرد و اجازه نداد انسانیت قربانی شود.
وی با ارائه یک فرضیه فقهی افزود: بسیاری از احکام جنگ در حقیقت، محدودکننده قدرت هستند. قدرت باید مقید به عدالت و عدالت مقید به کرامت باشد. این زنجیره ارزشی نباید در هیچ شرایطی، حتی در سختترین وضعیتِ جنگی، گسسته شود. مسئله اصلی اینجاست که در نقطه تلاقی امنیت با کرامت، آیا از منظر فقه و حقوق، میتوان در شرایطی خاص و محدود، کرامت انسانی را برای تأمین امنیت نادیده گرفت؟
حجتالاسلام عبداللهی همچنین با تأکید بر تفکیک میان «مشروعیت آغاز جنگ» و «مشروعیت رفتار در جنگ» خاطرنشان کرد: مدیریت عاقلانه و مشروعِ جنگ، اقتضا میکند که به آسیبهای غیرنظامیان، تخریب محیطزیست، تحقیر اسرا و استفاده از مکر و تبلیغات سوء با حساسیت نگریسته شود. فقه اسلامی برای تمام این موارد، اصول و تجویزوارههایی دارد و پرسش اصلی این است که آیا در هیچ زمانی، در هیچ جغرافیایی و برای هیچ هدفی، میتوان این قواعدِ اخلاقی و انسانی را حتی برای ساعتی تعطیل کرد؟
وی تأکید کرد که هدف این همایش، پاسخ به همین دغدغههای فقهی و حقوقی است تا حاکمیتِ بر جنگ، همواره در چارچوب ارزشهای والای اسلامی باقی بماند.
حجتالاسلام عبداللهی در ادامه تبیین محورهای همایش «فقه و حقوق حکمرانی جنگ»، با اشاره به چرخش پارادایمیک در مباحث فقهی گفت: فرضیه محوری ما این است که قواعد جنگ در فقه اسلامی به گونهای طراحی شده که دامنهی جنگ را محدود و مدیریتِ خروج از آن را تسهیل کند. اموری همچون ممنوعیت کشتن غیرنظامیان، وفای به عهد، پذیرش صلح عادلانه و حمایت از اسرا، همگی در این چارچوب معنا میشوند.
گذار از «تناسب عددی» به «تحقق غرض مشروع»
مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد محمدیه با اشاره به چالشهای فقه فردی در تقابل با فقه حکومتی تصریح کرد: در فقه حکومتی، مفهوم “تناسب در برخورد” صرفاً به معنای مقابله به مثلِ عددی نیست، بلکه باید به مثابهی “ایجاد بازدارندگی مؤثر” تفسیر شود. ما در کارگروههای پژوهشی، معیار را از “مثل” (مقابله به مثل ساده) به “تحقق غرض مشروع” انتقال دادهایم. در واقع، هدفِ جهاد دفاعی، تحققِ امنیت و بازدارندگی است و قواعد فقهی باید در خدمتِ این غرضِ مشروع باشند.
حکمرانی جنگ و پیوند آن با فناوری و روایت
حجتالاسلام عبداللهی با تأکید بر اینکه حکمرانی جنگ بدون «حکمرانی روایت» ناقص است، اظهار داشت: میدان روایت در کنار میدان نظامی و اقتصادی، تعیینکننده است. فقهِ جنگ باید از لحظه صدور فتوای دفاع تا پایان مخاصمات، پیوستِ روایتی داشته باشد تا پیوند میان امام و امت که اصلیترین رکن نظام اسلامی است، در اثر جنگ سخت یا نرم آسیب نبیند.
وی همچنین با طرح پرسشهایی درباره تقاطع «فقه جهاد» و «فقه فناوری» افزود: امروز باید به این پرسشها پاسخ دهیم که اگر هوش مصنوعی مرتکب تجاوز شد، مسئولیت فقهی آن بر عهده کیست؟ یا اگر حملهای سایبری به بیمارستانی صورت گیرد که منجر به تلفات انسانی شود، آیا حکم آن با حمله نظامی یکسان است؟ همچنین، هنگامی که دادههای مردم به عنوان سلاح یا گروگان به کار گرفته میشوند، آیا این دادهها موضوع فقهی تلقی میگردند؟
تعامل با کشورهای اسلامی و صیانت از ولایت
مدیر مجتمع عالی تربیت مجتهد محمدیه در پایان به موضوع حساسِ درگیری در سرزمینهای اسلامی اشاره کرد و گفت: یکی از سرفصلهای همایش، بررسی حدودِ دفاع در برابر دشمنی است که از خاکِ یک کشور مسلمان استفاده میکند. پرسش این است که قلمرو و ابزارهای مجازِ دفاع در چنین شرایطی تا چه میزان است؟
وی با تأکید بر پایبندی به مصالح عالیه امت اسلامی خاطرنشان کرد: تمامیِ این بحثها ذیل چترِ امامت و ولایت تعریف میشود. هر رخدادی که پیوندِ میان امام و امت را تضعیف کند، مطرود است و قواعد فقهی در عرصه جنگ، همگی تابعی از حفظِ کیانِ ولایت و نظام اسلامی هستند.