عصر قم - نخستین نشست از سلسله نشست های خونخواهی امام شهید با عنوان «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» با تأکید بر نقش رسانه در تبیین حقیقت، مقابله با تحریف و ایجاد بازدارندگی در برابر ظلم برگزار شد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، نخستین نشست «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» از سلسله نشستهای« مطالبه خونخواهی امام شهید» روز دوشنبه با حضور جمعی از استادان حوزه و دانشگاه و فعالان رسانه در خبرگزاری رسا برگزار شد و در آن ابعاد فقهی، قرآنی، اجتماعی و رسانهای مفهوم خونخواهی و انتقام مورد بررسی قرار گرفت.
حجتالاسلام والمسلمین عباس رفعتی نائینی، استاد درس خارج حوزه علمیه، در این نشست با تأکید بر ضرورت تبیین دقیق مفهوم انتقام در منظومه معارف اسلامی اظهار داشت: یکی از مهمترین نکات در این زمینه، تفکیک میان دو مفهوم «قصاص» و «انتقام» است؛ چراکه این دو مفهوم گرچه ارتباطاتی با یکدیگر دارند، اما از نظر معنا و کارکرد یکسان نیستند.
وی با اشاره به پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، آیتالله سیدمجتبی خامنهای، درباره خونخواهی امام شهید، اظهار داشت: در این پیام بر قطعی بودن انتقام تأکید شده است و این موضوع نشان میدهد که انتقام در نگاه دینی، دارای مبنا و پشتوانه معرفتی است و نباید آن را صرفاً یک واکنش احساسی تلقی کرد.
انتقام؛ مفهومی فراتر از قصاص
استاد درس خارج حوزه علمیه با بیان اینکه انتقام مفهومی الهی، انسانی و عقلایی است، گفت: انتقام تنها یک مفهوم دینی نیست، بلکه در نظامهای حقوقی و قوانین موضوعه بشری نیز به عنوان سازوکاری برای مقابله با ظلم و حفظ نظم اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: عقلای عالم نیز اصل مقابله با جنایت و جلوگیری از تکرار ظلم را پذیرفتهاند و این مسئله نشان میدهد که انتقام ریشه در فطرت انسانی و عقلانیت اجتماعی دارد.
حجتالاسلام والمسلمین رفعتی نائینی با تبیین تفاوت میان قصاص و انتقام اظهار داشت: قصاص، مجازاتی است که متناسب با جرم و به صورت همسنگ با آن انجام میشود؛ مانند قصاص نفس در برابر قتل یا قصاص عضو در برابر آسیب عمدی به اعضای بدن.
وی ادامه داد: اما انتقام دایرهای گستردهتر دارد و صرفاً در چارچوب مجازات فردی و همسنگ با جرم محدود نمیشود؛ بلکه میتواند ابعاد اجتماعی، امنیتی و بازدارنده داشته باشد.
استاد درس خارج حوزه علمیه تصریح کرد: نخستین نکتهای که در بحث انتقام باید مورد توجه قرار گیرد، آن است که این مفهوم مستقل از قصاص است و نباید این دو را با یکدیگر خلط کرد.
انتقام؛ فریضهای برای تحقق عدالت
وی در ادامه با اشاره به جایگاه انتقام در فقه اسلامی اظهار داشت: انتقام در منطق دینی یک تکلیف الهی است و با قصاص تفاوت ماهوی دارد.
حجتالاسلام والمسلمین رفعتی نائینی افزود: در قصاص، ولیّ دم اختیار دارد که قصاص کند یا از حق خود بگذرد و عفو را انتخاب کند، اما در مسئله انتقام، موضوع به یک مسئولیت عمومی و تکلیف الهی مرتبط میشود.
وی با اشاره به آیه «وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا» اظهار داشت: خداوند برای کسی که مظلومانه کشته شده، برای ولیّ او اختیار و سلطه قرار داده است و در مواردی که یک رهبر و ولیّ جامعه اسلامی مورد جنایت قرار میگیرد، این موضوع میتواند در چارچوب مسئولیت ولیّ جامعه مورد بررسی قرار گیرد.
استاد درس خارج حوزه علمیه با اشاره به شهادت رهبر شهید انقلاب گفت: تردیدی نیست که این حادثه در شرایطی رخ داد که وی مظلومانه و ناجوانمردانه هدف حمله قرار گرفت و از این منظر، موضوع خونخواهی قابل بررسی در چارچوب مبانی قرآنی است.
استناد به آیات قرآن درباره ضرورت مقابله با ظلم
وی دومین دلیل درباره ضرورت مقابله با جنایتکاران را آیه «فَقَاتِلُوا أَئِمَّهَ الْکُفْرِ» عنوان کرد و گفت: در این آیه، قرآن کریم فرمان به مقابله با پیشوایان کفر و کسانی میدهد که در جایگاه دشمنی و جنگ با جامعه اسلامی قرار گرفتهاند.
حجتالاسلام والمسلمین رفعتی نائینی تأکید کرد: مراد قرآن، مقابله با هر فرد غیرمسلمان نیست، بلکه سخن درباره کسانی است که در جایگاه دشمنی، تجاوز و جنگ علیه جامعه اسلامی قرار گرفتهاند.
وی همچنین به آیه محاربه و افساد فیالارض اشاره کرد و گفت: خداوند در قرآن برای کسانی که با خدا و رسول او به جنگ برخاسته و در زمین فساد ایجاد میکنند، مجازاتهای سنگینی بیان کرده است.
استاد درس خارج حوزه علمیه افزود: جنایتکارانی که امنیت ملتها را هدف قرار داده، دست به کشتار انسانهای بیگناه زده و در ایجاد ناامنی گسترده نقش داشتهاند، در چارچوب این مباحث قابل بررسی هستند.
بازدارندگی؛ فلسفه مهم انتقام
وی در ادامه با اشاره به آیه «وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ» اظهار داشت: هرچند قصاص و انتقام دو مفهوم متفاوت هستند، اما فلسفهای که قرآن برای قصاص بیان میکند، یعنی حفظ حیات جامعه و ایجاد بازدارندگی، در مسئله انتقام نیز قابل توجه است.
حجتالاسلام والمسلمین رفعتی نائینی تصریح کرد: فلسفه مجازات، صرفاً گرفتن جان یک مجرم یا پاسخ دادن به یک حادثه گذشته نیست؛ زیرا با مجازات قاتل، فرد کشتهشده دوباره زنده نمیشود، بلکه هدف اصلی، جلوگیری از تکرار جنایت و حفظ امنیت جامعه است.
وی افزود: بنابراین، انتقام نیز اگر در چارچوب عدالت انجام شود، نه برای تشفی خاطر و خشم شخصی، بلکه برای جلوگیری از جسارت بیشتر جنایتکاران و ایجاد امنیت برای جامعه انسانی خواهد بود.
استاد درس خارج حوزه علمیه با اشاره به اینکه خداوند متعال خود را «منتقم» معرفی کرده است، گفت: روشن است که انتقام الهی برای آرامش یا رفع نیاز شخصی نیست، بلکه برای تحقق عدالت، مقابله با ظلم و جلوگیری از گسترش فساد است؛ بنابراین انتقام انسانی نیز باید در همین چارچوب فهم شود.
رسانه؛ ابزار بازدارندگی در میدان روایت
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش رسانه در تحقق بازدارندگی اظهار داشت: امروز رسانه میتواند به یک ابزار راهبردی برای مقابله با ظلم تبدیل شود و بدون استفاده از خشونت، هزینه اقدامات جنایتکارانه را افزایش دهد.
حجتالاسلام والمسلمین رفعتی نائینی افزود: رسانه با افشای حقیقت، معرفی چهره واقعی جنایتکاران و رساندن پیام مظلومیت ملتها به افکار عمومی جهان، میتواند مانع از آن شود که دشمن با عملیات روانی جای قربانی و مجرم را تغییر دهد.
وی با استناد به آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ» گفت: قدرت تنها برای استفاده در میدان درگیری نیست، بلکه بخش مهمی از فلسفه آن ایجاد بازدارندگی و جلوگیری از وقوع جنگ است.
استاد درس خارج حوزه علمیه تأکید کرد: رسانه نیز یکی از ابزارهای قدرت در عصر حاضر است و میتواند با تولید روایت صحیح، ادراک عمومی را شکل دهد و اجازه ندهد دشمن با تحریف واقعیت، خود را مدافع و مظلوم معرفی کند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: باید برای جامعه جهانی تبیین شود که انتقام در منطق اسلامی، انتقامجویی شخصی، خشونتطلبی یا واکنش احساسی نیست، بلکه اقدامی برای تحقق عدالت، دفاع از انسانیت و جلوگیری از تکرار ظلم است.
«ثارالله»؛ مفهومی برای تبیین مسئولیت امت در قبال خون امام شهید
حجتالاسلام علیاصغر اسلامیتنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در ادامه نخستین نشست از سلسله نشستهای «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» با اشاره به مفهوم «ثارالله» و جایگاه انتقام در منظومه معارف اسلامی، اظهار داشت: آغاز پیام اخیر رهبر معظم انقلاب با تعبیر «السلام علیک یا ثارالله» حامل مفهومی عمیق در ادبیات دینی و روایی ماست.
وی افزود: «ثارالله» از مفاهیم مهمی است که در روایات اسلامی درباره حضرت سیدالشهدا(ع) و در مواردی درباره امیرالمؤمنین(ع) به کار رفته و ناظر به جایگاه ویژه خون الهی و مسئله خونخواهی در منظومه معارف اسلامی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه این تعبیر به صورت مستقیم در قرآن کریم نیامده است، تصریح کرد: مجموعه مباحثی که در ادبیات روایی و شیعی پیرامون این مفهوم شکل گرفته، نشاندهنده جایگاه برجسته «ثارالله» در تبیین نسبت میان شهادت اولیای الهی و مسئولیت امت اسلامی است.
وی با اشاره به جایگاه مفهوم انتقام در قرآن کریم گفت: برخلاف برخی برداشتها، انتقام از مفاهیمی است که به صراحت در قرآن کریم مورد توجه قرار گرفته و خداوند متعال خود را «منتقم» معرفی کرده است؛ همچنین در آیات مختلف، نمونههایی از انتقام الهی نسبت به اقوام ستمگر و طغیانگر بیان شده است.
انتقام؛ ظهور عملی نفرت از ظلم
حجتالاسلام اسلامیتنها با تبیین معنای لغوی انتقام اظهار داشت: انتقام به معنای ظهور و بروز عملی حالتی درونی است که با کراهت شدید نسبت به ظلم و فساد همراه است؛ یعنی در وجود فاعل انتقام، نفرتی نسبت به ظلم شکل میگیرد و این حالت در عرصه عمل ظهور پیدا میکند.
وی افزود: البته هنگامی که مفهوم انتقام درباره خداوند متعال به کار میرود، باید آن را در چارچوب الهیات اسلامی فهم کرد؛ زیرا انتقام الهی به معنای هیجان یا احساسات انسانی نیست، بلکه جلوهای از عدالت خداوند و تحقق اراده الهی در برابر ظلم و فساد است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به نگاه اجتماعی به مفهوم انتقام گفت: انتقام در این نگاه، واکنش جامعه ایمانی و نظم الهی در برابر ظلمی است که متوجه نظام توحیدی شده است؛ بنابراین، موضوع تنها یک جنایت فردی نیست، بلکه پاسداری از ارزشها و بنیانهای جامعه دینی را دربرمیگیرد.
وی ادامه داد: هنگامی که موضوع شهادت امام یا ولیّ خدا مطرح میشود، انتقام ابعاد گستردهتری پیدا میکند؛ زیرا مسئله تنها یک فرد نیست، بلکه تعرض به جایگاه هدایت و رهبری جامعه ایمانی است.
بازدارندگی؛ نخستین کارکرد انتقام
حجتالاسلام اسلامیتنها نخستین کارکرد انتقام را بازدارندگی اجتماعی دانست و گفت: انتقام این پیام را به جامعه منتقل میکند که نظام الهی دارای حدود و مرزهایی است و تجاوز به این حدود بدون پاسخ نخواهد ماند.
وی افزود: اگر مرزهای الهی شکسته شود و هیچ واکنشی در برابر ظلم صورت نگیرد، امنیت و نظم اجتماعی به تدریج از بین خواهد رفت؛ ازاینرو، انتقام الهی نوعی سازوکار بازدارنده در برابر تجاوز به ارزشهای الهی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: وجود انتقام، نوعی «ترس سازنده» در جامعه ایجاد میکند؛ ترسی که مانع عادی شدن ظلم و تجاوز میشود و اجازه نمیدهد ستمگران تصور کنند میتوانند بدون هزینه به جنایت ادامه دهند.
وی با اشاره به شیوه تحقق انتقام الهی اظهار داشت: انتقام الهی همواره به معنای دخالت مستقیم خداوند نیست، بلکه سنت الهی بر این قرار گرفته است که در بسیاری از موارد، این اراده از طریق اولیای الهی و بندگان صالح او در جامعه تحقق پیدا کند.
انتقام؛ پالایشگر جامعه از فساد
حجتالاسلام اسلامیتنها کارکرد دوم انتقام را پالایش جامعه از عناصر فسادآفرین عنوان کرد و گفت: انتقام صرفاً مجازات یک فرد یا گروه نیست، بلکه موجب گسستن پیوندهای فاسدی میشود که در جامعه شکل گرفته است.
وی افزود: هنگامی که جریانهای ظلم و فساد از میان برداشته میشوند، جامعه امکان بازسازی و حرکت در مسیر صلاح و عدالت را پیدا میکند؛ از این جهت، انتقام نوعی پالایش اجتماعی به شمار میآید.
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه جامعهای که در برابر جنایت سکوت کند، به تدریج دچار رخوت و بیتفاوتی میشود، اظهار داشت: هنگامی که انتقام در چارچوب ضوابط الهی تحقق پیدا میکند، وجدان عمومی جامعه بیدار شده و حساسیت نسبت به ارزشهای دینی و انسانی بازمیگردد.
انتقام؛ عامل هویتبخشی به جامعه مؤمنان
وی در ادامه، هویتبخشی به جامعه مؤمنان را از دیگر کارکردهای انتقام الهی دانست و گفت: هنگامی که جامعه مشاهده میکند ظلم و جنایت بیپاسخ نمیماند، امید و اطمینان به نصرت الهی در میان مؤمنان تقویت میشود.
حجتالاسلام اسلامیتنها تصریح کرد: اگر چنین باوری در جامعه وجود نداشته باشد و مرزهای الهی به آسانی شکسته شود، احساس بیپناهی و ناامیدی جایگزین اعتماد به وعدههای الهی خواهد شد.
وی افزود: انتقام الهی نشان میدهد که خداوند پاسدار ارزشها و حدود الهی است و اجازه نمیدهد ظلم و جنایت، سرنوشت نهایی جامعه انسانی باشد.
خونخواهی امام شهید؛ از مطالبه مجازات افراد تا مقابله با نظام تولیدکننده ظلم
دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه، نیز در این نشست با تأکید بر ضرورت بازتعریف رسانهای مفهوم خونخواهی اظهار داشت: موضوع خونخواهی امام امت و انتقام از متجاوزان، از مهمترین موضوعاتی است که باید با نگاهی دقیق و بهویژه با رویکرد رسانهای مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: رسانه باید بتواند مفهوم خونخواهی را بهدرستی برای افکار عمومی تبیین کند و زمینه اقناع جامعه را نسبت به ابعاد مختلف این مطالبه فراهم آورد.
رئیس دانشکده دین و رسانه با اشاره به آموزههای قرآن کریم درباره مواجهه با دشمنان گفت: همانگونه که در میدان نظامی باید با اقتدار در برابر دشمن ایستاد، در عرصه رسانه نیز نیازمند قدرت، استمرار و برنامهریزی هستیم.
وی تأکید کرد: پاسخ به جنایت متجاوزان صرفاً یک مطالبه احساسی نیست، بلکه انتقام و مجازات متجاوز، ضامن امنیت آینده جامعه بشری است؛ زیرا جلوگیری از تکرار چنین جنایتهایی، خدمت به همه ملتها محسوب میشود.
ضرورت تبیین حقوقی جنایت برای افکار عمومی جهان
اکبری نخستین گام رسانهای در این مسیر را تبیین ابعاد حقوقی جنایت دانست و گفت: باید برای افکار عمومی جهان روشن شود که تجاوز و جنایت، از منظر حقوق بینالملل قابل پیگیری است و عاملان آن باید پاسخگو باشند.
وی افزود: رسانه باید با تبیین غیرقانونی بودن تجاوز، مسئولیت حقوقی عاملان و ضرورت پاسخگو شدن آنان، زمینه شکلگیری مطالبه عمومی در سطح جهان را فراهم کند.
رئیس دانشکده دین و رسانه با اشاره به ظرفیت زیارت عاشورا در تبیین مفهوم خونخواهی اظهار داشت: در زیارت عاشورا تنها قاتلان مستقیم مورد توجه قرار نگرفتهاند، بلکه کسانی که اساس ظلم را بنیان گذاشتند، زمینه وقوع جنایت را فراهم کردند یا با حمایت خود به آن کمک کردند نیز مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی ادامه داد: حادثه عاشورا یک اتفاق ناگهانی نبود، بلکه پیش از آن یک جریان فرهنگی، تبلیغی و رسانهای شکل گرفته بود که جامعه را به نقطهای رساند که امکان تعرض به امام جامعه فراهم شد.
رسانه و تبیین ریشههای فکری جنایت
اکبری با اشاره به تحولات امروز جهان اظهار داشت: در جنایتهای بزرگ نیز نباید تنها به عوامل مستقیم حادثه توجه کرد، بلکه باید ریشههای فکری، سیاسی و رسانهای شکلگیری آن را برای افکار عمومی تبیین کرد.
وی افزود: خونخواهی امام شهید نباید صرفاً به مجازات چند عامل مستقیم تقلیل یابد؛ هرچند همه کسانی که در این جنایت نقش داشتهاند باید بر اساس موازین حقوقی پاسخگو باشند.
رئیس دانشکده دین و رسانه تأکید کرد: در کنار مسئولیت افراد، باید نظام فکری و ساختاری که زمینه وقوع چنین جنایتهایی را فراهم کرده است نیز برای افکار عمومی جهان تبیین شود.
وی خاطرنشان کرد: رسانهها باید ریشهها، مقدمات و عوامل شکلگیری جنایت را روایت کنند تا روشن شود این حوادث صرفاً محصول تصمیم چند فرد نیست، بلکه نتیجه یک فرآیند فکری، سیاسی و رسانهای است.
تبدیل خونخواهی امام شهید به مطالبه جهانی؛ رسالت رسانه در نبرد روایتها
دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه، در ادامه سخنان خود در نخستین نشست از سلسله نشستهای «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» با تأکید بر ضرورت شکلگیری یک مطالبه عمومی در سطح جهان اظهار داشت: رسانه باید تلاش کند موضوع خونخواهی امام شهید تنها به یک مطالبه داخلی یا محدود به جامعه مسلمانان باقی نماند، بلکه به یک خواست انسانی و جهانی برای مقابله با ظلم و تجاوز تبدیل شود.
وی افزود: اگر جامعه جهانی خواهان امنیت و آرامش است، باید نسبت به جنایتهایی که امنیت ملتها و ارزشهای انسانی را تهدید میکند، واکنش نشان دهد و مطالبه مجازات متجاوزان را به یک مطالبه عمومی تبدیل کند.
رئیس دانشکده دین و رسانه با اشاره به ظرفیت انسانرسانهها و فعالان رسانهای تصریح کرد: امروز تنها رسانههای رسمی در شکلدهی افکار عمومی نقش ندارند، بلکه انسانرسانهها، کنشگران اجتماعی و جریانهای مردمی نیز میتوانند در تبیین حقیقت و ایجاد مطالبه جهانی نقشآفرین باشند.
وی خاطرنشان کرد: رسانه باید با بهرهگیری از ظرفیتهای نوین ارتباطی، روایت جنایت را از انحصار رسانههای جریان سلطه خارج کند و اجازه ندهد حقیقت در میان عملیات روانی و تحریفهای رسانهای گم شود.
مستندسازی جنایت؛ مقابله با تحریف تاریخی
اکبری با تأکید بر ضرورت ثبت و روایت دقیق ابعاد جنایت اظهار داشت: یکی از مهمترین وظایف رسانه، مستندسازی است؛ چراکه اگر واقعیتها بهدرستی ثبت و روایت نشود، زمینه برای تحریف تاریخ و وارونهنمایی حقیقت فراهم خواهد شد.
وی افزود: شهادت امام جامعه اوج یک فاجعه است، اما در کنار آن باید شهادت زنان، کودکان و دیگر انسانهای بیگناه نیز به عنوان اسناد روشن جنایت برای افکار عمومی جهان ثبت شود.
رئیس دانشکده دین و رسانه ادامه داد: رسانه باید نشان دهد که جنایت علیه یک ملت، صرفاً یک حادثه نظامی نیست، بلکه تعرض به کرامت انسانی و حقوق ملتهاست و از همین منظر، همه آزادگان جهان باید نسبت به آن حساس باشند.
وی با بیان اینکه رسانه وظیفه دارد آینده مطلوب را نیز ترسیم کند، گفت: رسانه تنها روایتگر گذشته نیست، بلکه باید تصویری از آیندهای ارائه دهد که در آن تجاوز مشروعیت نداشته باشد و متجاوزان احساس مصونیت نکنند.
اکبری تأکید کرد: هدف از این حرکت رسانهای، ایجاد جهانی امنتر است؛ جهانی که در آن هیچ قدرتی نتواند با تکیه بر زور و قدرت، حقوق ملتها را نادیده بگیرد.