عصر قم - رهبر معظم انقلاب در پیام هفته وحدت، امت اسلامی را در مقطعی سرنوشتساز توصیف کرده و «اتحاد کلمه» را شرط نخست ایفای نقش تاریخساز مسلمانان دانستند؛ راهبردی که از نگاه ایشان، مسیر عزت و غلبه حق بر باطل را هموار میکند.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، هفته وحدت در منظومه فکری انقلاب اسلامی صرفاً یک مناسبت تقویمی برای یادآوری ضرورت همزیستی مسلمانان نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی یک راهبرد اساسی در مواجهه جهان اسلام با تحولات تاریخی است. پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت ایام ولادت پیامبر اعظم(ص) و امام جعفر صادق(ع)، از همین منظر، وحدت را از سطح توصیه اخلاقی و اجتماعی فراتر برده و آن را بهعنوان یک ضرورت تاریخی برای امت اسلامی مطرح میکند؛ ضرورتی که به باور ایشان، امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
رهبر معظم انقلاب در آغاز پیام خود، ولادت پیامبر اکرم(ص) را نقطه عطفی در مسیر هدایت بشر معرفی میکنند و با اشاره به مأموریت جهانی رسول گرامی اسلام(ص) میفرمایند: «بهزودی با خلعت نبوّت و خاتمیّت و با در دست داشتن قرآن عظیم و مأموریت هدایت همهجانبهی انسان میرفت تا حرکت کاروان عظیم بشریّت را بهسوی عبودیّت و تکامل الی الله رقم زند.»
این نگاه، اساساً جایگاه پیامبر اکرم(ص) را در یک چارچوب صرفاً تاریخی محدود نمیکند. پیامبر(ص) در این منظومه، متعلق به گذشته نیست؛ بلکه آموزههای ایشان همچنان برای جامعه بشری و بهویژه امت اسلامی راهگشاست. از همین رو، رهبر انقلاب زندگی پیامبر و ائمه معصومین(ع) را مجموعهای از درسهایی میدانند که جامعه اسلامی برای رسیدن به سعادت باید آنها را فراگیرد و در عرصه عمل به کار بندد.
ایشان تصریح میکنند: «زندگی آن حضرت و اوصیاء معصومین ایشان تماماً درس هدایت و بندگی، درس معرفت و محبّت، درس عقیده و جهاد، درس زندگی و اخلاق حسنهی فردی و اجتماعی، درس امانت و صداقت، درس عزّت و کرامت، درس علم و عمل، درس رحمت و قاطعیت، درس قسط و عدالت، و درس وحدت و برادری است.»
قرار گرفتن «وحدت و برادری» در کنار مجموعهای از مفاهیم بنیادین اسلام، نشان میدهد که وحدت در این نگاه یک موضوع حاشیهای یا صرفاً سیاسی نیست. وحدت بخشی از همان مکتب تربیتی و اجتماعی است که پیامبر اکرم(ص) برای امت اسلامی به یادگار گذاشت.
اما نقطه مهم پیام، جایی است که رهبر انقلاب وضعیت امروز جهان اسلام را با گذشته مقایسه میکنند. ایشان معتقدند امت اسلامی پس از پشت سر گذاشتن دورههای دشوار، اکنون در مقطعی تعیینکننده قرار گرفته است: «اینک اسلام و اهل آن بعد از گذر از دورانهای سخت و پر تلاطم و طی کردن فراز و نشیبهای متعدّد از صدر اوّل تاکنون به مرحلهای سرنوشتساز و تعیین کننده رسیده است.»
این تعبیر، حامل یک ارزیابی مهم است. جهان اسلام امروز صرفاً با یک سلسله بحرانهای مقطعی مواجه نیست؛ بلکه در برابر انتخابهایی تاریخی قرار دارد که میتواند مسیر آینده امت اسلامی را تغییر دهد. در چنین شرایطی، مسئله وحدت دیگر نمیتواند در حد برگزاری نشستها، صدور بیانیهها یا برنامههای مناسبتی باقی بماند.
رهبر انقلاب در ادامه میفرمایند: «امروز مسلمین نقشی بسیار مؤثّر و تاریخساز را میتوانند ایفاء کنند.»
تأکید بر «میتوانند» در این عبارت اهمیت ویژهای دارد. برخورداری جهان اسلام از ظرفیتهای انسانی، اقتصادی، جغرافیایی، علمی و فرهنگی بهخودیخود به معنای تبدیل شدن آن به یک قدرت مؤثر نیست. ظرفیت زمانی به قدرت تبدیل میشود که میان اجزای مختلف امت اسلامی هماهنگی و همافزایی ایجاد شود.
از این منظر، وحدت مقدمه استفاده از ظرفیتهای موجود است. ملتی که در درون خود گرفتار تنازع باشد، حتی اگر از منابع فراوان برخوردار باشد، نمیتواند به جایگاهی متناسب با ظرفیتهایش دست یابد. در مقابل، همگرایی میتواند ظرفیتهای پراکنده را در یک مسیر مشترک قرار دهد.
به همین دلیل است که رهبر معظم انقلاب پس از ترسیم این چشمانداز، به صراحت میفرمایند: «شرط اوّل این مهم، اتّحاد کلمهی مسلمین است.»
این جمله را میتوان محور اصلی پیام دانست. در واقع، اگر قرار باشد جهان اسلام در معادلات منطقهای و جهانی نقشی فعال و تاریخساز ایفا کند، نخستین نیاز آن عبور از پراکندگی و رسیدن به «اتحاد کلمه» است.
البته اتحاد کلمه در این پیام به معنای نادیده گرفتن تفاوتهای مذهبی نیست. اساساً جهان اسلام مجموعهای متنوع از مذاهب، فرهنگها و سنتهای فکری است. آنچه اهمیت دارد، پیدا کردن سطحی از اشتراک است که بتواند همه مسلمانان را حول اصول و مصالح مشترک گرد هم آورد.
رهبر انقلاب در توضیح همین مسئله میفرمایند: «مقصود از وحدت آن است که در سطح عمومیِ جوامع اسلامی، نقاط مشترک بین همگان، محور و اصل قرار گیرد.»
این تعریف، وحدت را از یک مفهوم شعاری به یک الگوی عملی تبدیل میکند. اگر نقاط مشترک در سطح عمومی جامعه اسلامی محور قرار گیرد، اختلافات میتواند در فضای علمی و منطقی خود باقی بماند، بدون آنکه به دشمنی اجتماعی و سیاسی تبدیل شود.
در اینجا باید میان «اختلاف» و «تنازع» تفاوت گذاشت. اختلاف دیدگاه امری طبیعی است؛ اما تنازع زمانی شکل میگیرد که اختلاف به ابزار حذف، تخریب و دشمنی تبدیل شود. آنچه وحدت اسلامی با آن مقابله میکند، اصل وجود تفاوتها نیست، بلکه تبدیل تفاوتها به شکافهای مخرب است.
پیام رهبر انقلاب از این جهت یک هشدار مهم نیز در خود دارد: امت اسلامی اگر نتواند میان اختلاف طبیعی و تنازع ویرانگر تفکیک ایجاد کند، ممکن است ظرفیتهای خود را در نزاعهای داخلی از دست بدهد.
قرآن کریم نیز این خطر را به روشنی بیان کرده است: «وَ لا تَنازَعوا فَتَفْشَلوا و تَذْهَبَ ریحُکُم». پیام روشن این آیه آن است که نزاع داخلی، نتیجهای جز سستی و از دست رفتن قدرت ندارد.
رهبر معظم انقلاب اصل قرآنیِ «اَشِدّاءُ عَلی الکُفّار، رُحَماءُ بَیْنَهُم» را در پیام خود مورد تأکید قرار داده و میفرمایند: «هرگاه هر یک از دو بخش این پیام آسمانی، از مرحلهی عمل مسلمین دور شود، آنان هم از آن جایگاه عزّتی که به حق در مدینهالاسلام واجد آن شده بودند دور خواهند گشت، و این قاعدهای است که تخلّف ندارد.»
بنابراین وحدت در منطق این پیام، نه یک انتخاب تزئینی بلکه بخشی از منطق قدرت و عزت امت اسلامی است. هرچه جهان اسلام از این اصل فاصله بگیرد، توان اثرگذاری آن کاهش خواهد یافت.
از سوی دیگر، رهبر انقلاب با یادآوری سابقه شکلگیری هفته وحدت، آن را به تاریخ انقلاب اسلامی پیوند میزنند. ایشان یادآور میشوند که نخستین هفته وحدت در دوران مبارزه با رژیم پهلوی مطرح شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با تدبیر امام خمینی(ره) رسمیت یافت.
این سابقه تاریخی نشان میدهد که وحدت در اندیشه انقلاب اسلامی، امری پسینی و واکنشی نیست؛ بلکه از ابتدا بخشی از نگاه انقلاب به امت اسلامی بوده است.
از همین رو، پیام امسال را میتوان دعوتی برای بازگشت به یک اصل بنیادین دانست؛ اصلی که نه فقط برای شرایط عادی، بلکه بهویژه در دورههای بحرانی باید جدی گرفته شود.
امت اسلامی امروز با تحولات گستردهای مواجه است. در چنین شرایطی، هر اندازه بحرانها افزایش پیدا کند، ضرورت انسجام نیز بیشتر میشود. اگر جامعه اسلامی در برابر فشارها و تهدیدها دچار شکاف داخلی شود، هزینه مقابله با مشکلات افزایش خواهد یافت.
در نقطه مقابل، وحدت میتواند زمینهساز تبدیل تهدید به فرصت شود. همگرایی ملتها و دولتهای اسلامی، امکان همکاری در حوزههای مختلف را فراهم میکند و ظرفیتهای پراکنده را در یک مسیر قرار میدهد.
از این منظر، مهمترین پیام این بخش از سخنان رهبر معظم انقلاب را باید در یک گزاره خلاصه کرد: امت اسلامی برای ایفای نقش تاریخی خود، پیش از هر چیز باید به ظرفیت وحدت خود بازگردد.
هفته وحدت، بنابراین، نباید صرفاً فرصتی برای سخن گفتن درباره وحدت باشد؛ بلکه باید زمانی برای سنجش میزان پایبندی جوامع اسلامی به این اصل باشد. پرسش اصلی آن نیست که مسلمانان چند بار درباره وحدت سخن گفتهاند؛ پرسش این است که تا چه اندازه در عرصه اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از تبدیل اختلافات به نزاع جلوگیری کردهاند.
اگر وحدت قرار است «سنگ بنای» آینده امت اسلامی باشد، باید از سطح شعار به عرصه رفتار منتقل شود. این انتقال، همان نقطهای است که یک مناسبت فرهنگی را به یک پروژه تاریخی تبدیل میکند.