«از ما نیست»؛ خط‌کشیِ امام رضا(ع) برای شیعه واقعی

عصر قم - امام رضا(ع)، شیعه واقعی را کسی می‌داند که در برابر «امر» اهل‌بیت(ع) تسلیم، به «قول» آنان پایبند و با دشمنانشان مخالف باشد. این سه رکن، یعنی تسلیم، اخذ به قول و مرزبندی، با آیات قرآن (نساء: ۵۹، حشر: ۷ و فتح: ۲۹) و کلام آیت‌الله خامنه‌ای تأیید می‌شود؛ ایشان محبت بدون تبعیت را کافی نمی‌دانند. بنابراین، تشیع صرفاً ادعا و احساس نیست، بلکه تعهدی عملی است و هر کس این سه رکن را نداشته باشد، به تصریح حدیث، «از ما نیست».

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: امام رضا(ع) فرمودند: «شِیعَتُنا الْمُسَلِّمُونَ لِأمْرِنا الْآخِذُونَ بِقَولِنا، الْمُخالِفُونَ لِأعْدائِنا فَمَنْ لَمْ یَکُنْ کَذالِکَ فَلَیْسَ مِنّا.»؛ شیعه ما کسانی هستند که در برابر «امر» ما تسلیم‌اند، به «قول» ما گردن می‌نهند، و با دشمنان ما مخالف هستند؛ پس کسی که این‌چنین نباشد، او از ما نیست. [۱]
این حدیث نورانی یک تعریف حداقلی و در عین حال بسیار قاطع از تشیع ارائه می‌دهد. در این نگاه، «شیعه» عنوانی نیست که با ادعا یا محبت خالی به دست بیاید؛ بلکه سه‌گانه‌ای است از تسلیم در برابر «امر» اهل‌بیت، گردن نهادن به «قول» ایشان، و مرزبندی با دشمنان آنان. 
تسلیم در برابر «امر»
ریشه قرآنی «شِیعَتُنا الْمُسَلِّمُونَ لِأمْرِنا»؛ نقطه شروع، تسلیم است. تسلیم در برابر «امر» یعنی پذیرش ولایت و سرسپردگی در برابر فرمان قرآن کریم این تسلیم را در کنار اطاعت از خدا و رسول قرار می‌دهد: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ﴾؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر و اولی‌الامر خود را» [۲]. واژه «اولی‌الامر» دقیقاً همان کسانی هستند که حدیث رضوی «امر» آنان را معیار تسلیم شیعه معرفی می‌کند.
نکته مهم آن است که در این آیه، «أَطِیعُوا» برای «اولی‌الامر» تکرار نشده؛ یعنی اطاعت از آنان در امتداد اطاعت خدا و رسول است، نه در عرض آن. تکرار نشدن «أَطِیعُوا» نشانه آن است که آنان صرفاً مجریان احکام الهی‌اند و خودشان استقلالی در تشریع ندارند. تسلیم در برابر «امر» امام، در حقیقت تسلیم در برابر همان مسیری است که خدا و رسول ترسیم کرده‌اند.
گردن نهادن به «قول»؛ شنیدنِ حجت
«الآخِذُونَ بِقَولِنا»؛ شیعه واقعی فقط تسلیم عملی نیست، بلکه «قول» اهل‌بیت را می‌گیرد و به آن عمل می‌کند. این «اخذ به قول» ریشه در آیه‌ای دارد که رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای بارها بر آن تأکید کرده است: ﴿وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا﴾؛ «آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید و از آنچه نهی کرده خودداری کنید» [۳].
علامه جوادی آملی در تفسیر این آیه تصریح می‌کند که «ما» در «ما آتاکم» مطلق است و شامل احکام، مقررات و قوانین می‌شود، نه فقط اموال غنیمت [۴]. آیت‌الله خامنه‌ای در تبیین معنای حقیقی تشیع، محبت را کافی نمی‌داند: «محبت امیرالمؤمنین خیلی باارزش است... اما محبتِ به تنهائی کافی نیست؛ تبعیت و پیروی کردن لازم است. ما که در دنیا به نام شیعه معروف هستیم، شیعه را اینجور معنا کرده‌ایم: «الشّیعه من شایع علیّا»؛ باید دنبال او حرکت کنیم و هدف‌های او را دنبال کنیم» [۵]. این همان «اخذ به قول» است؛ یعنی قول امام را ملاک عمل قرار دادن، نه فقط در قلب دوست داشتن.
مخالفت با دشمنان؛ مرزبندیِ ناگزیر
«الْمُخالِفُونَ لِأعْدائِنا»؛ سومین رکن، مرزبندی است. شیعه‌بودن بدون موضع‌گیری در برابر دشمنان اهل‌بیت ممکن نیست. قرآن کریم در توصیف مؤمنان راستین می‌فرماید: ﴿أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ﴾؛ «بر کافران سخت‌گیر و با یکدیگر مهربان‌اند»[۶]. این آیه معیار دوگانه‌ای را ترسیم می‌کند: شدت در برابر دشمنان حق، و رحمت در میان اهل ایمان. آیت‌الله خامنه‌ای در بیاناتی روشنگر درباره امام رضا(ع) و سیره اهل‌بیت، تصریح می‌کند که این مخالفت با دشمنان به معنای دشمنی با پیروان سایر مذاهب اسلامی نیست. ایشان تأکید دارند: «امریکا و صهیونیست‌ها و مستکبران عالم، نه به شیعه علاقمندند و نه به اهل سنت؛ با هر دو دشمنند» [۷]. بنابراین «مخالفت با اعداء» یعنی مخالفت با کسانی که دشمن قرآن و اهل‌بیت و در پی تضعیف امت اسلامی‌اند، نه دشمنی با برادران مسلمانی که در فروع با ما اختلاف دارند. مضمون حدیث در متون روایی دیگر نیز با عبارات مشابه آمده که نشان‌دهنده تأکید ائمه بر این معیار است.
امام باقر (ع) نیز در تفسیر «اولی‌الامر» فرمود: «إیّانا عنی خاصّه، أمَرَ جمیع المؤمنین إلی یوم القیامه بطاعتنا»؛ «خداوند تنها ما را اراده کرده و به تمام مؤمنان تا روز قیامت دستور داده از ما اطاعت کنند» [۸].
نکته مهم آن است که «تسلیم» در این حدیث با «اطاعت کورکورانه» تفاوت دارد. اطاعت مطلق فقط در برابر معصوم معنا دارد، چرا که خداوند هیچ‌گاه امر به اطاعت از کسی که ممکن است گناه کند، نمی‌کند. آیت‌الله خامنه‌ای نیز در این باره می‌فرمایند: «حُسن کار در اطاعت اولیای الهی و پیغمبر و ائمۀ معصومین(ع) این است که انسان خاطرش جمع است که اینها معصومند، حرفی که آنها می‌زنند، امری که می‌کنند، بلاشک منطبق نیست بر چیزی که معصیت خالق باشد، بلکه عینِ اطاعت خالق است» [۹].
امام رضا(ع)؛ تجسم عملی این حدیث
امام رضا(ع) خود تجسم کامل این سه‌گانه بود. سفر اجباری آن حضرت به خراسان، اگرچه با فشار مأمون بود، اما به برکت تسلیم و تدبیر آن امام، مکتب اهل‌بیت از انزوا خارج شد. آیت‌الله خامنه‌ای در این باره می‌فرمایند: «مکتب اهل بیت که بعد از شهادت سیدالشهدا(ع) منزوی و مظلوم بود، در پرتو نتایج آن سفر از انزوا خارج شد و شیعیان روحیه‌ای یافتند که آن روحیه توانست شیعه را در تاریخ حفظ کند» [۱۰].
نکته درخشان در سیره امام رضا (ع) آن است که آن حضرت در عین مخالفت با دستگاه ظلم مأمون، هرگز از مرزهای عقلانیت و وحدت اسلامی خارج نشد. مذاکرات علمی، مناظرات با دانشمندان ادیان مختلف، و رفتار حکیمانه با مخالفان، همه نشان‌دهنده آن است که «مخالفت با دشمنان» به معنای بدگویی و فحاشی نیست. آیت‌الله خامنه‌ای با تأکید بر همین سیره می‌فرمایند: «جای اثبات این‌گونه مطالب در میان اهل فن، در میان متخصصین و در میان نخبگان است. تازه بحث در این‌گونه موارد باید بحث کلامی و بحث منطقی باشد؛ بدگویی و عیب‌جویی و فحاشی... کمک کردن به دشمنان اسلام است» [۱۱].
معیارِ «از ما نیست»
بخش پایانی حدیث تکان‌دهنده است: «فَمَنْ لَمْ یَکُنْ کَذالِکَ فَلَیْسَ مِنّا»؛ هر که چنین نباشد، از ما نیست. این جمله، تشیع را از یک هویت موروثی و احساسی به یک تعهد عملی تبدیل می‌کند. آیت‌الله خامنه‌ای در تبیینی عمیق از همین معنا می‌فرمایند: «تنها کسانی که مطیع خدا هستند، امامان ما هستند. آنان تنها با اطاعت از خدا امام شدند... پیامبر به حضرت زهرا (س) فرمود: نسبت خانوادگی ما در پیشگاه خدا برای تو سودی ندارد» [۱۲]. این سخن نشان می‌دهد که حتی نزدیک‌ترین افراد به اهل‌بیت نیز با معیار تسلیم و اطاعت سنجیده می‌شوند.
بنابراین حدیث امام رضا (ع) نقشه راهی سه‌گانه برای شیعه واقعی ترسیم می‌کند: تسلیم در برابر امر، اخذ به قول، و مخالفت با دشمنان. این سه، نه سه راه جداگانه، بلکه سه ضلع یک حقیقت واحدند. کسی که «امر» امام را بپذیرد اما «قول» او را رها کند، تسلیم واقعی نیست. کسی که «قول» را بپذیرد اما در برابر دشمنان موضع نداشته باشد، اخذ واقعی نکرده است. و کسی که هر دو را داشته باشد اما «امر» را در عمل تسلیم نشود، ادعای بی‌پایه است.
آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر شهید، با تأکید بر سیره امام رضا (ع) و بر ضرورت تبیین معارف اهل‌بیت «با زبان روز و قابل فهم برای مخاطب غیر شیعه» [۱۳]، به ما می‌آموزند که این حدیث امروز نیز زنده است و معیار سنجش ادعاهای تشیع در دنیای پرتنش کنونی است. شیعه‌بودن ادعا نیست؛ تسلیم است، اخذ است، و مرزبندی آگاهانه با دشمنانِ حق.
پی نوشت:
[۱] وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۸۳، ح۲۸.
[۲] قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۵۹.
[۳] قرآن کریم، سوره حشر، آیه ۷.
[۴] جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ذیل آیه ۷ سوره حشر.
[۵] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳۸۷/۴/۲۶.
[۶] قرآن کریم، سوره فتح، آیه ۲۹.
[۷] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار زائران حرم رضوی.
[۸] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، باب «ما فرض الله عز وجل من طاعه الأئمه».
[۹] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳۹۲/۰۵/۰۱.
[۱۰] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار زائران حرم رضوی.
[۱۱] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳۸۷/۴/۲۶.
[۱۲] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳۸۹/۰۴/۱۲.
[۱۳] بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳۸۷/۴/۲۶.
فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی
..........................
پایان پیام