ارتباطات میان‌فرهنگی بدون درک معنا و تفاوت‌های فرهنگی شکل نمی‌گیرد

عصر قم - حجت‌الاسلام یوسف‌زاده، با تأکید بر نقش تفاوت‌های فرهنگی در شکل‌گیری ارتباطات میان‌فرهنگی گفت: هر اندازه فاصله فرهنگی و اجتماعی میان فرستنده و گیرنده پیام بیشتر باشد، دشواری درک متقابل افزایش می‌یابد و از همین رو، شناخت زبان، فرهنگ و معنای نشانه‌ها از الزامات ارتباطات میان‌فرهنگی و دیپلماسی فرهنگی است.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام حسن یوسف‌زاده، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تشریح مباحث ارتباطات میان‌فرهنگی با اشاره به تفاوت ارتباط میان‌فردی و ارتباط میان‌فرهنگی اظهار داشت: اگر فردی با شخصی ارتباط برقرار کند که تمایز فرهنگی زیادی با او نداشته باشد، تفاهم به‌راحتی صورت می‌گیرد؛ اما زمانی که میان دو طرف ارتباط، فاصله فرهنگی یا اجتماعی وجود داشته باشد، درک متقابل با دشواری بیشتری همراه خواهد بود .
فاصله فرهنگی و اجتماعی؛ زمینه‌ساز دشواری درک متقابل
وی افزود: ارتباط با همسایه غیرمسلمان یا فرد مسلمانی که به جامعه فرهنگی ما تعلق ندارد، می‌تواند نمونه‌ای از ارتباطی باشد که در آن فاصله فرهنگی وجود دارد و همین فاصله بر چگونگی شکل‌گیری ارتباط تأثیر می‌گذارد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: فاصله اجتماعی نیز در ارتباطات اهمیت دارد و برخی نظریه‌پردازان حتی ارتباطات بین‌نسلی را از این منظر بررسی کرده‌اند؛ چراکه ممکن است میان دو نسل، مانند نسل دهه هشتادی و دهه پنجاهی، فاصله اجتماعی وجود داشته باشد و این فاصله به عدم درک متقابل منجر شود .
وی خاطرنشان کرد: حتی برخی نظریه‌پردازان ارتباط میان زن و شوهر را نیز از این منظر قابل بررسی دانسته‌اند؛ زیرا ممکن است دو نفر با وجود سال‌ها زندگی مشترک، همچنان به دلیل تفاوت‌های شخصیتی و فرهنگی، در درک کامل یکدیگر با دشواری مواجه باشند .
کدگذاری و رمزگشایی پیام در ارتباطات
حجت الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به مسئله کدگذاری و رمزگشایی در ارتباطات گفت: در ارتباطات، ما مجموعه‌ای از کلمات و نشانه‌ها را کدگذاری و برای طرف مقابل ارسال می‌کنیم و این کدگذاری تنها به کلمات محدود نمی‌شود، بلکه رفتار، نگاه، حرکات و سکنات نیز می‌توانند حامل پیام باشند .
وی افزود: ممکن است کدی که ارسال شده، به‌درستی دریافت نشود یا رمزگشایی آن برای مخاطب دشوار باشد و در نتیجه، دشواری درک متقابل به وجود آید .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه مسئله «معنا» در ارتباطات میان‌فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، اظهار داشت: باید دید منظور و معنایی که فرستنده قصد کرده، چیست و آیا این معنا دقیقاً در کلماتی که بیان می‌کند وجود دارد یا خیر .
وی ادامه داد: اگر معنا صرفاً در کلمات باشد، باید از طریق کلمات منتقل شود؛ به این معنا که فرستنده معنا را بر کلمات بارگذاری می‌کند، آن را ارسال می‌کند و طرف مقابل با دریافت و رمزگشایی کلمات، معنا را به دست می‌آورد؛ اما برخی معتقدند معنا در طرف مقابل ارتباط شکل می‌گیرد و تداعی می‌شود .
اهمیت کشف معنا در ارتباطات میان‌فرهنگی
حجت الاسلام یوسف‌زاده تصریح کرد: این مسئله در ارتباطات میان‌فرهنگی آشکارتر است؛ چراکه زمانی که انسان با فرهنگ یا زبانی متفاوت مواجه می‌شود، ممکن است بسیاری از کلمات و رفتارها را ببیند، اما معنای مورد نظر طرف مقابل را درک نکند .
وی افزود: برای مثال، ممکن است یک عرب‌زبان فارسی صحبت کند، اما همچنان درک او از برخی کلمات یا رفتارهای فارسی‌زبانان با درک یک فارسی‌زبان متفاوت باشد؛ بنابراین باید به مسئله معنا و چگونگی شکل‌گیری آن در فرآیند ارتباط توجه کرد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به نقش زبان بدن و دیگر نشانه‌های ارتباطی گفت: معنا فقط از طریق گفتار منتقل نمی‌شود و زبان بدن، رفتار و دیگر نشانه‌ها نیز در انتقال یا شکل‌گیری معنا نقش دارند .
وی خاطرنشان کرد: مقاله‌هایی درباره نقش سکوت در ارتباطات میان‌فرهنگی وجود دارد که بررسی می‌کنند سکوت در فرهنگ‌های مختلف چه معنایی دارد؛ برای نمونه، برداشت چینی‌ها و آمریکایی‌ها از سکوت می‌تواند متفاوت باشد و همین مسئله نشان‌دهنده نقش زبان و فرهنگ در ارتباطات میان‌فرهنگی است .
ارتباط کامل و ارتباط ناقص
حجت الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به مفهوم ارتباط کامل و ناقص اظهار داشت: اگر معنایی که در ذهن گیرنده شکل می‌گیرد با معنای مورد نظر فرستنده یکسان باشد، می‌توان از ارتباط کامل سخن گفت؛ اما هر اندازه میان این دو معنا فاصله ایجاد شود، ارتباط ناقص‌تر خواهد بود .
وی ادامه داد: بنابراین ارتباط را می‌توان در یک طیف از ارتباط کامل تا ارتباط ناقص مورد بررسی قرار داد و میزان اختلاف میان معنای مورد نظر فرستنده و معنای حاصل‌شده در ذهن گیرنده، در این زمینه اهمیت دارد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین به کتاب «ارتباط‌شناسی» اشاره کرد و گفت: این کتاب تقریباً مجموعه‌ای از تعاریف دانشمندان درباره ارتباط را گردآوری کرده و می‌تواند برای مطالعه مباحث ارتباطی مورد استفاده قرار گیرد .
ارتباطات میان‌فرهنگی؛ پایه دیپلماسی فرهنگی
وی ارتباطات میان‌فرهنگی را یکی از پایه‌های دیپلماسی فرهنگی دانست و اظهار داشت: دیپلماسی فرهنگی بر ارتباطات و عناصر فرهنگی استوار است و برای مطالعه این حوزه، کتاب‌های متعددی منتشر شده است .
حجت الاسلام یوسف‌زاده به برخی منابع این حوزه اشاره کرد و افزود: کتاب‌هایی همچون «درآمدی بر دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، «دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی از نگاهی تطبیقی»، «دیپلماسی فرهنگی و جایگاه آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» و «دیپلماسی فرهنگی و ایرانیان خارج از کشور» از جمله منابع قابل استفاده در این زمینه هستند .
وی ادامه داد: کتاب «مؤلفه‌های دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران» نیز از جمله آثاری است که به نهادهای متولی دیپلماسی فرهنگی در ایران پرداخته و در کنار آن، متولیان دیپلماسی فرهنگی در کشورهای مختلف را معرفی کرده است .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: در این آثار بررسی شده است که کشورهای مختلف چه نهادهایی را برای دیپلماسی فرهنگی راه‌اندازی کرده‌اند، وظیفه این نهادها چیست و چه اقداماتی انجام داده‌اند .
زبان؛ یکی از مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی فرهنگی
حجت الاسلام یوسف‌زاده با تأکید بر اهمیت زبان در دیپلماسی فرهنگی اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی فرهنگی، زبان است؛ زیرا اگر بخواهیم با مردم یک کشور ارتباط فرهنگی برقرار کنیم، بدون شناخت زبان آنها بخش مهمی از مخاطبان خود را از دست خواهیم داد .
وی افزود: اگر فردی را به کشوری مانند گرجستان اعزام کنیم، اما او زبان آن کشور را نداند، طبیعتاً در برقراری ارتباط با مخاطبان با مشکل مواجه خواهد شد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت‌های فرهنگی در مناطقی مانند آجارا گفت: آجارها مسلمان هستند، اما زبان و فرهنگ خاص خود را دارند و برای برقراری ارتباط با آنها باید تفاوت‌های فرهنگی و زبانی را شناخت .
وی ادامه داد: در برخی جوامع، دین، زبان و فرهنگ از مؤلفه‌های مهم هویت اجتماعی به شمار می‌روند و در دیپلماسی فرهنگی نیز باید این مؤلفه‌ها مورد توجه قرار گیرند .
دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم
حجت الاسلام یوسف‌زاده دیپلماسی را بخشی از مدیریت تعامل با جهان دانست و گفت: دیپلماسی فرهنگی بخشی از قدرت نرم کشور محسوب می‌شود و قدرت نرم به این معناست که کاری کنیم دیگران با تمایل خودشان به سمت فرهنگ، ارزش‌ها و محصولات فرهنگی ما گرایش پیدا کنند .
وی با اشاره به دیدگاه‌های جوزف نای درباره قدرت نرم افزود: در ایران نیز درباره قدرت نرم و جنگ نرم پژوهش‌های متعددی انجام شده است و یکی از مسائل مهم، چگونگی انتقال فرهنگ و برقراری ارتباط فرهنگی با دیگر کشورهاست .
ضرورت سرمایه‌گذاری فرهنگی و استفاده از ظرفیت ایرانیان خارج از کشور
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه آموزش زبان اظهار داشت: بسیاری از کشورها برای آموزش زبان خود در کشورهای دیگر سرمایه‌گذاری می‌کنند و با راه‌اندازی آموزشگاه‌ها و مراکز آموزشی، زبان خود را گسترش می‌دهند .
وی تصریح کرد: زبان تنها یک ابزار آموزشی نیست، بلکه محمل انتقال فرهنگ، ارزش‌ها و اندیشه‌های یک کشور است؛ بنابراین باید در این زمینه سرمایه‌گذاری لازم صورت گیرد .
حجت الاسلام یوسف‌زاده استفاده از ظرفیت خیرین برای ساخت مسجد، مدرسه و مراکز فرهنگی در کشورهای دیگر را یکی دیگر از ظرفیت‌های دیپلماسی فرهنگی دانست و افزود: ایرانیان خارج از کشور نیز می‌توانند در معرفی فرهنگ ایران و برقراری ارتباط فرهنگی با دیگر ملت‌ها نقش داشته باشند .
وی ورزش را نیز یکی از ظرفیت‌های قابل استفاده در دیپلماسی فرهنگی عنوان کرد و گفت: ورزش می‌تواند در ارتباط میان ملت‌ها و ایجاد زمینه‌های ارتباط فرهنگی مورد توجه قرار گیرد .
تأکید بر مطالعه منابع اصلی
حجت الاسلام یوسف‌زاده در پایان بر ضرورت مطالعه منابع اصلی در پژوهش‌های علمی تأکید کرد و اظهار داشت: اگر می‌خواهیم درباره یک نظریه یا مکتب مطالعه کنیم، باید تا حد امکان به سرچشمه‌ها و آثار اصلی مراجعه کنیم و صرفاً به آثار ثانویه اکتفا نکنیم .
وی افزود: نوشتن یک مقاله علمی بدون مطالعه گسترده امکان‌پذیر نیست و گاهی برای نوشتن یک مقاله باید ده‌ها و حتی صدها مقاله و کتاب مطالعه شود .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: در حوزه دیپلماسی فرهنگی نیز منابع متعددی وجود دارد که مباحثی همچون تبادل فرهنگی، مناسبات فرهنگی بین‌المللی، شبکه‌های بین‌المللی فرهنگی و مدیریت فرهنگی در حوزه دیپلماسی را بررسی کرده‌اند و استفاده از این منابع می‌تواند پشتوانه مطالعاتی مناسبی برای پژوهشگران فراهم کند .