عصر قم - نشست علمی «کلام اجتماعی در منظومه فکری رهبری» با محوریت کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و با حضور جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه اندیشه اسلامی، در قالب چهاردهمین پیش‌نشست همایش ملی «فلسفه کلام اجتماعی» برگزار شد.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، نشست علمی «کلام اجتماعی در منظومه فکری رهبری» با محوریت کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و با حضور جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه اندیشه اسلامی، در قالب چهاردهمین پیش‌نشست همایش ملی «فلسفه کلام اجتماعی» برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام ابوالفضل میرحسینی، دبیر علمی نشست، با اشاره به اهمیت بررسی نسبت باورهای دینی و زندگی اجتماعی، اظهار داشت: یکی از مسائل مهم در حوزه اندیشه دینی، این است که باورها و اعتقادات دینی چگونه می‌توانند در عرصه اجتماع تأثیرگذار باشند.
وی با اشاره به ارائه مباحث کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی» از سوی رهبر شهید انقلاب در ماه مبارک رمضان و در جمع عموم مردم و دانشجویان افزود: اقتضائات این جلسات و نوع مخاطبان آن، زمینه طرح مباحث اجتماعی را نیز فراهم می‌کرد.
حجت‌الاسلام میرحسینی خاطرنشان کرد: این اثر ارزشمند امروز در اختیار همگان قرار دارد و می‌توان از ظرفیت آن برای شناخت و تبیین ابعاد اجتماعی اندیشه اسلامی بهره گرفت.
در ادامه این نشست، حجت‌الاسلام علی شریعت‌پناه، ارائه‌دهنده نشست، با تبیین ظرفیت‌های کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» در شکل‌گیری و توسعه رویکرد کلام اجتماعی، اظهار داشت: یکی از عوامل تحول و پویایی دانش کلام در سنت اسلامی، فاصله گرفتن تدریجی آن از دغدغه‌های صرفاً اعتقادی و ورود به مسائل زندگی جمعی بوده است.
وی افزود: اگر دانش کلام تنها با رویکردی دفاعی به مواجهه با اندیشه‌های رقیب بپردازد و صرفاً درصدد پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات اعتقادی باشد، به‌تدریج از جامعیت و ظرفیت واقعی خود فاصله می‌گیرد.
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه تصریح کرد: کلام اسلامی باید بتواند در مواجهه با دیدگاه‌های رقیب، حتی در موضوعات اجتماعی، موضعی روشن و پاسخ‌گو داشته باشد و جایگاه خود را در زندگی فردی و جمعی انسان حفظ کند.
این پژوهشگر با اشاره به جایگاه کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، خاطرنشان کرد: این کتاب که حاصل سلسله سخنرانی‌های ایشان در ماه مبارک رمضان سال ۱۳۵۳ است، از نوآوری‌های قابل توجهی برخوردار بوده و برخی مباحث مطرح‌شده در آن، حتی پس از گذشت حدود پنجاه سال، همچنان ظرفیت بهره‌برداری علمی دارند.
وی با بیان اینکه اهمیت این اثر تنها به بیان مباحث اعتقادی محدود نمی‌شود، افزود: ویژگی مهم این کتاب، نوع نگاه و روشی است که برای تبیین معارف اسلامی ارائه می‌کند؛ به‌گونه‌ای که مفاهیم دینی با مسائل واقعی زندگی انسان و جامعه پیوند می‌خورند.
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه با انتقاد از محدود شدن برخی مباحث کلامی به استدلال‌های ذهنی و انتزاعی بیان کرد: اگر از یک بحث توحیدی، مسئولیت و عمل در زندگی انسان به وجود نیاید، آن بحث نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای واقعی انسان باشد؛ ازاین‌رو اعتقادات دینی نباید به مجموعه‌ای از مباحث مجرد و بی‌ارتباط با واقعیت‌های زندگی محدود شوند.
تبیین مفاهیم دینی از معنای لغوی تا امتداد اجتماعی
وی یکی از ویژگی‌های روش‌شناختی کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» را شیوه تبیین مفاهیم و واژگان دینی دانست و گفت: در این کتاب، مفاهیم صرفاً با تعریف لغوی یا اصطلاحی توضیح داده نمی‌شوند، بلکه می‌توان روش تبیین آنها را در سه مرحله بررسی کرد.
این پژوهشگر ادامه داد: در مرحله نخست، معنای عرفی و لغوی واژه بیان می‌شود؛ در مرحله دوم، معنای دینی و قرآنی آن مورد بررسی قرار می‌گیرد و در مرحله سوم، آثار و پیامدهای اجتماعی آن مفهوم در زندگی فردی و جمعی انسان تبیین می‌شود.
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه با اشاره به مباحث مربوط به ایمان در این کتاب اظهار داشت: ایمان زمانی حقیقت خود را نشان می‌دهد که در زندگی انسان جریان پیدا کند و موجب حرکت و تحول شود؛ بنابراین، ایمان صرفاً یک باور ذهنی یا اظهار زبانی نیست، بلکه باید آثار آن در رفتار و عملکرد انسان قابل مشاهده باشد.
وی همچنین با اشاره به مباحث مربوط به تقوا و نماز تصریح کرد: عبادت و تقوا نیز نباید صرفاً به‌عنوان مفاهیمی فردی و درونی بررسی شوند، بلکه باید آثار آنها در رفتار، مسئولیت‌پذیری و مناسبات اجتماعی انسان آشکار شود.
توحید و نبوت؛ اعتقاداتی با آثار اجتماعی
ارائه‌دهنده نشست در ادامه با اشاره به مباحث توحیدی کتاب، بیان کرد: در این اثر، توحید از یک اعتقاد ذهنی فراتر می‌رود و آثار آن در نظام زندگی انسان و جامعه مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی با استفاده از مثال راننده و مسیر حرکت توضیح داد: صرف دانستن یک حقیقت، زمانی اهمیت عملی پیدا می‌کند که در تصمیم‌گیری و رفتار انسان اثرگذار باشد؛ ازاین‌رو اعتقاد به حاکمیت مطلق خداوند نیز باید در تصمیم‌ها، رفتارها و مناسبات اجتماعی انسان نمود پیدا کند.
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه با اشاره به بخش مربوط به نبوت در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» اظهار داشت: یکی از نکات قابل توجه در این بخش، نقد تصور محدود از جایگاه پیامبر و رسالت انبیاست. گاهی پیامبر به‌عنوان فردی تصور می‌شود که تنها برای بیان مجموعه‌ای از احکام و مسائل دینی وارد جامعه می‌شود، درحالی‌که نگاه مطرح‌شده در این کتاب فراتر از این تصور است.
وی افزود: نبوت با تحول و دگرگونی همراه است؛ تحولی که ابتدا در وجود خود پیامبر اتفاق می‌افتد و سپس از طریق رسالت او به جامعه منتقل می‌شود. از این منظر، پیامبر تنها معلم بیان‌کننده احکام نیست، بلکه رهبری است که جامعه را به سمت تحول و حرکت هدایت می‌کند.
ولایت؛ پیوند امام و امت در مسیر حرکت اجتماعی
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه در بخش دیگری از سخنان خود به تبیین مفهوم ولایت پرداخت و گفت: ولایت صرفاً به معنای محبت و علاقه قلبی به امام محدود نمی‌شود، بلکه حقیقت آن در پیوند و اتصال عمیق میان امام و امت و حرکت جمعی در مسیر یک هدف مشترک معنا پیدا می‌کند.
وی با اشاره به مثال کوهنوردان در کتاب خاطرنشان کرد: همان‌گونه که کوهنوردان برای عبور از یک مسیر دشوار و باریک باید با یکدیگر پیوند و همراهی داشته باشند و در صورت گرفتار شدن یکی از اعضا، دیگران به کمک او بشتابند، جامعه اسلامی نیز در پرتو ولایت باید از همبستگی و پیوستگی برخوردار باشد.
این پژوهشگر تأکید کرد: نمی‌توان ولایت را از حرکت و تلاش اجتماعی جدا کرد؛ صرف اظهار محبت یا ابراز احساسات، بدون حضور در عرصه عمل و مسئولیت، تمام حقیقت ولایت را نشان نمی‌دهد.
وی در پایان با تأکید بر ظرفیت کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» برای توسعه مطالعات کلام اجتماعی اظهار داشت: در این اثر، مفاهیمی همچون توحید، ایمان، نبوت و ولایت، مفاهیمی جدا از زندگی اجتماعی نیستند، بلکه هرکدام باید آثار و پیامدهای خود را در جامعه نشان دهند.
حجت‌الاسلام شریعت‌پناه خاطرنشان کرد: بازخوانی دقیق این اثر می‌تواند زمینه توسعه مطالعات کلام اجتماعی و شکل‌گیری ادبیات علمی متناسب با نیازهای جامعه اسلامی را فراهم کند؛ رویکردی که در آن، مباحث اعتقادی صرفاً در محدوده مباحث نظری و دفاع از باورها باقی نمی‌مانند، بلکه به تولید مسئولیت، حرکت و تحول در زندگی فردی و اجتماعی منجر می‌شوند.