عصر قم - حجت الاسلام ابوطالبی گفت: ایالات متحده پیش از ۱۳ آبان ۱۳۵۸ دست‌کم هفت اقدام خصمانه علیه ملت ایران انجام داده بود و تسخیر سفارت آمریکا نیز در بستر نگرانی از تکرار کودتای ۲۸ مرداد و مداخله مجدد این کشور در امور داخلی ایران شکل گرفت.
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا ، حجت‌الاسلام مهدی ابوطالبی، عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، در سومین نشست «روایت اسناد لانه جاسوسی» که در بیت امام خمینی (ره) برگزار شد، با اشاره به فرارسیدن ۱۳ آبان، روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، و طرح برخی دیدگاه‌ها درباره نقش تسخیر سفارت آمریکا در شکل‌گیری تنش‌های میان دو کشور اظهار داشت: گاهی این دیدگاه مطرح می‌شود که اگر ملت ایران در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی با آمریکایی‌ها برخورد نمی‌کرد، سفارت این کشور را به تسخیر درنمی‌آورد و شعارهایی مانند «مرگ بر آمریکا» سر نمی‌داد، روابط دو کشور به وضعیت کنونی نمی‌رسید و بسیاری از مشکلات و تقابل‌های بعدی نیز شکل نمی‌گرفت.
وی افزود: بر اساس این نگاه، تسخیر سفارت آمریکا اقدامی خارج از قواعد بین‌المللی و رفتاری خصمانه تلقی می‌شود که واکنش‌های بعدی ایالات متحده را به دنبال داشته است؛ در حالی که برای بررسی دقیق این مسئله باید به پیشینه تاریخی روابط ایران و آمریکا و اقدامات این کشور پیش از واقعه ۱۳ آبان توجه کرد.
حجت الاسلام ابوطالبی با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره تحریف واقعیت‌های مربوط به مواجهه ایران با آمریکا خاطرنشان کرد: یکی از تحریف‌هایی که در فضای سیاسی کشور مطرح می‌شود، این است که وانمود می‌کنند ملت ایران از روی لجاجت در برابر آمریکا ایستاده است؛ در حالی که این ایستادگی بر پایه منطق و تجربه تاریخی شکل گرفته است. تحریف دیگر نیز این است که القا می‌شود اگر ایران با آمریکا سازش کند، مشکلات کشور برطرف خواهد شد؛ در صورتی که بررسی تاریخ روابط دو کشور، واقعیت دیگری را نشان می‌دهد.
کودتای ۲۸ مرداد؛ نخستین اقدام خصمانه آمریکا علیه ملت ایران
وی نخستین اقدام خصمانه آمریکا علیه ملت ایران را مشارکت در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دانست و گفت: در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، نیروهای ملی در ایران به قدرت قابل توجهی دست یافته بودند؛ به‌گونه‌ای که دولت در اختیار دکتر محمد مصدق و مجلس نیز تحت تأثیر جریان ملی‌گرا و آیت‌الله کاشانی قرار داشت. این روند، منافع آمریکا، انگلیس و دربار پهلوی را با تهدید مواجه کرده بود.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: در آن مقطع، شاه در پی افزایش مخالفت‌های مردمی از کشور فرار کرد و در ادامه، آمریکا و انگلیس با همکاری برخی عوامل داخلی و ارتش، کودتای ۲۸ مرداد را رقم زدند و شاه را به قدرت بازگرداندند.
وی با بیان اینکه این اقدام در شرایطی صورت گرفت که کشورهای غربی از دموکراسی و استقلال ملت‌ها سخن می‌گفتند، تصریح کرد: دو کشور مدعی دموکراسی، با دخالت در امور داخلی ایران، حکومتی سلطنتی را که در نتیجه حرکت ملی مردم در آستانه سقوط قرار گرفته بود، احیا کردند و به این ترتیب، مسیر شکل‌گیری یک نظام سیاسی مستقل در ایران را برای سال‌ها به تأخیر انداختند.
حجت الاسلام ابوطالبی، تأسیس و تقویت دستگاه سرکوب پهلوی را دومین اقدام آمریکا برشمرد و اظهار داشت: پس از کودتای ۲۸ مرداد، آمریکایی‌ها به محمدرضا پهلوی توصیه کردند که برای حفظ حکومت خود باید ساختار امنیتی و سرکوبگرانه‌ای ایجاد کند. در همین راستا، سازمان ساواک شکل گرفت و مأموران آمریکایی در آموزش نیروهای امنیتی ایران نقش داشتند. از این مقطع به بعد، حکومت پهلوی بیش از گذشته به سمت استبداد و سرکوب حرکت کرد.
کاپیتولاسیون و تلاش برای حفظ حکومت پهلوی
وی سومین اقدام خصمانه آمریکا را حمایت از تصویب قانون کاپیتولاسیون در مرداد ۱۳۴۳ عنوان کرد و گفت: بر اساس این قانون، اتباع آمریکایی در ایران از نوعی مصونیت قضایی برخوردار می‌شدند و در صورت ارتکاب جرم، امکان محاکمه و مجازات آنان در ایران وجود نداشت و باید به آمریکا بازگردانده می‌شدند.
حجت الاسلام ابوطالبی با اشاره به اعتراض امام خمینی(ره) به این قانون افزود: تبعید امام خمینی(ره) در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ نیز در پی اعتراض ایشان به کاپیتولاسیون صورت گرفت؛ قانونی که از نگاه ملت ایران، استقلال و حاکمیت قضایی کشور را خدشه‌دار می‌کرد.
وی، اعزام ژنرال هایزر به ایران در روزهای پایانی حکومت پهلوی را چهارمین اقدام خصمانه آمریکا دانست و اظهار داشت: پس از فرار شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷، آمریکا برای حفظ ساختار حکومت پهلوی و جلوگیری از پیروزی انقلاب اسلامی، ژنرال هایزر را به ایران فرستاد. بر اساس اظهارات برژینسکی، هدف از این مأموریت آن بود که در صورت ناکامی دولت بختیار، هایزر نقشی مشابه کرمیت روزولت در کودتای ۲۸ مرداد ایفا کند و با استفاده از ارتش، زمینه کودتا و بازگشت شاه را فراهم سازد.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: در همین راستا، طرح‌هایی برای اجرای کودتا و سرکوب حرکت انقلابی مردم طراحی شد؛ اما حضور گسترده مردم در خیابان‌ها، به دنبال پیام امام خمینی(ره) و بی‌اعتنایی آنان به حکومت نظامی، این توطئه را ناکام گذاشت.
قطعنامه سنای آمریکا و حمایت از عناصر حکومت پهلوی
وی پنجمین اقدام خصمانه آمریکا را صدور قطعنامه ۱۶۴ سنای این کشور در اردیبهشت ۱۳۵۸ دانست و گفت: پس از آنکه دولت موقت در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸ قانون کاپیتولاسیون را لغو کرد، سنای آمریکا چهار روز بعد قطعنامه‌ای علیه ایران صادر کرد و در آن به اقداماتی از جمله محاکمه و اعدام برخی مسئولان حکومت پهلوی اعتراض کرد.
حجت الاسلام ابوطالبی افزود: در این قطعنامه، آمریکا نسبت به ادامه روند محاکمه مسئولان رژیم سابق هشدار داد و اعلام کرد که در صورت تداوم این اقدامات، روابط دوستانه دو کشور دچار مشکل خواهد شد. این در حالی بود که هنوز روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا برقرار بود و دو کشور سفارتخانه‌های فعالی در پایتخت‌های یکدیگر داشتند.
وی با اشاره به راهپیمایی گسترده مردم تهران در چهارم خرداد ۱۳۵۸ در اعتراض به این قطعنامه اظهار داشت: با توجه به نگرانی از احتمال حمله مردم به سفارت آمریکا، نیروهای سپاه پاسداران مسئولیت حفاظت از این مکان را بر عهده گرفتند تا به دیپلمات‌های آمریکایی آسیبی وارد نشود. نکته قابل توجه اینکه مقام‌های آمریکایی نیز از نیروهای سپاه به دلیل حفاظت از سفارت و دیپلمات‌های خود قدردانی کردند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با تأکید بر اینکه این اتفاق نشان‌دهنده تلاش ایران برای حفظ امنیت دیپلمات‌ها و استمرار روابط دیپلماتیک بود، خاطرنشان کرد: بنابراین، پیش از تسخیر سفارت آمریکا، نه‌تنها اقدام خصمانه‌ای از سوی دولت ایران علیه دیپلمات‌های آمریکایی صورت نگرفته بود، بلکه نیروهای ایرانی برای جلوگیری از تعرض به سفارت این کشور نیز اقدام کرده بودند.
حمایت از جریان‌های تجزیه‌طلب و پذیرش شاه در آمریکا
وی، حمایت از جریان‌های تجزیه‌طلب را ششمین اقدام خصمانه آمریکا علیه ایران برشمرد و گفت: در اسناد لانه جاسوسی، مطالبی درباره ظرفیت گروه‌های قومی برای ایجاد ناآرامی و تضعیف دولت مرکزی ایران وجود دارد. در بخشی از این اسناد، به امکان هماهنگی کردها، آذربایجانی‌ها، اعراب و دیگر گروه‌های قومی برای سرنگونی دولت اشاره شده است.
حجت الاسلام ابوطالبی با بیان اینکه حمایت مالی از برخی گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی نیز در همین چارچوب قابل بررسی است، افزود: در تابستان ۱۳۵۸، کمک‌های مالی چند میلیون دلاری به حزب دموکرات کردستان صورت گرفت و برخی گروه‌های مسلح با برخورداری از حمایت خارجی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند.
وی ادامه داد: هفتمین اقدام آمریکا، پذیرش محمدرضا پهلوی در این کشور بود؛ اقدامی که با اعتراض گسترده مردم ایران مواجه شد. شاه در شرایطی به آمریکا رفت که اموال و دارایی‌های قابل توجهی را از ایران خارج کرده بود و ملت ایران خواستار بازگرداندن او برای محاکمه و نیز بازگشت اموال متعلق به کشور بودند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با اشاره به اینکه این اقدام یکی از زمینه‌های اصلی اعتراض دانشجویان و مردم به سفارت آمریکا بود، اظهار داشت: علاوه بر این موارد، اسناد و شواهدی از ارتباط مأموران اطلاعاتی آمریکا با عوامل داخلی برای زمینه‌سازی کودتا علیه جمهوری اسلامی نیز وجود داشت؛ از جمله ارتباطاتی که بعدها در بررسی زمینه‌های کودتای نوژه آشکار شد.
تسخیر سفارت در بستر نگرانی از تکرار کودتای ۲۸ مرداد شکل گرفت
وی با جمع‌بندی اقدامات آمریکا پیش از ۱۳ آبان ۱۳۵۸ تصریح کرد: با توجه به این سوابق، نمی‌توان تسخیر سفارت آمریکا را آغازگر تقابل دو کشور دانست. این اقدام در شرایطی رخ داد که ملت ایران تجربه کودتای ۲۸ مرداد، سرکوب‌های پس از آن، کاپیتولاسیون، تلاش برای حفظ حکومت پهلوی، حمایت از جریان‌های تجزیه‌طلب و پذیرش شاه در آمریکا را در حافظه تاریخی خود داشت.
حجت الاسلام ابوطالبی خاطرنشان کرد: تسخیر سفارت، حرکتی مردمی بود و از سوی دولت وقت طراحی نشده بود؛ اما باید پذیرفت که این اقدام از منظر برخی قواعد و تعهدات بین‌المللی، به‌ویژه درباره مصونیت دیپلمات‌ها، محل بحث حقوقی بوده است. با این حال، نمی‌توان بدون توجه به زمینه‌های تاریخی و امنیتی آن، درباره این واقعه قضاوت کرد.
استدلال‌های حقوقی درباره زمینه‌های تسخیر سفارت آمریکا
وی با اشاره به دیدگاه برخی حقوقدانان درباره ابعاد حقوقی واقعه ۱۳ آبان گفت: فرانسیس آنتونی بویل، استاد دانشکده حقوق دانشگاه ایلینوی آمریکا، معتقد است سیاست‌های دولت کارتر و اقدامات پیشین ایالات متحده، به‌ویژه پذیرش شاه در آمریکا، از عوامل اصلی شکل‌گیری بحران سفارت بوده است.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) افزود: بویل با استناد به ماده ۵۱ منشور ملل متحد درباره حق دفاع مشروع، معتقد است ملت ایران با توجه به سابقه کودتای ۲۸ مرداد و نگرانی از تکرار مداخله آمریکا، خود را در معرض تهدیدی جدی می‌دید. از این منظر، بازداشت دیپلمات‌های آمریکایی را می‌توان در چارچوب استدلال دفاع مشروع و شرایط خاص پس از انقلاب بررسی کرد.
وی ادامه داد: این حقوقدان همچنین با اشاره به دکترین دفاع مشروع پیشگیرانه که به دانیل وبستر، وزیر خارجه پیشین آمریکا، نسبت داده می‌شود، استدلال می‌کند که با توجه به احتمال تکرار کودتای مورد حمایت آمریکا، نگرانی ایرانیان از مداخله مجدد این کشور بی‌اساس نبوده است.
حجت الاسلام ابوطالبی با اشاره به مواضع برخی قضات دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده شکایت آمریکا علیه ایران اظهار داشت: در جریان رسیدگی به این پرونده، برخی قضات در نظرات جداگانه خود بر ضرورت توجه به زمینه‌های تاریخی اختلافات ایران و آمریکا تأکید کردند و معتقد بودند اقدامات پیشین ایالات متحده، از جمله کودتای ۲۸ مرداد، حمله نظامی به ایران، تحریم‌های اقتصادی و مصادره دارایی‌های ایران، در ارزیابی حقوقی این اختلافات باید مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: یکی از این قضات با مخالفت با بخش‌هایی از رأی دیوان، تأکید کرده بود که پذیرش شاه در آمریکا و خودداری از بازگرداندن وی به ایران، در شرایطی که ملت ایران نگران تکرار کودتای تحت حمایت آمریکا بود، نمی‌تواند صرفاً اقدامی عادی و بدون پیامد سیاسی و حقوقی تلقی شود. قاضی دیگری نیز بر ضرورت توجه به پیشینه تاریخی روابط دو کشور در ارزیابی پرونده تأکید کرده بود.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که حتی در بررسی‌های حقوقی بین‌المللی نیز نمی‌توان واقعه تسخیر سفارت را بدون توجه به اقدامات پیشین آمریکا و شرایط حاکم بر روابط دو کشور تحلیل کرد. البته این دیدگاه‌ها به معنای اجماع حقوقی درباره مشروعیت تسخیر سفارت نیست، بلکه بیانگر وجود استدلال‌های حقوقی متفاوت درباره زمینه‌ها و پیامدهای این واقعه است.
تقابل ایران و آمریکا با آزادی گروگان‌ها پایان نیافت
وی با بیان اینکه حتی اگر تسخیر سفارت را به‌عنوان یک اختلاف مستقل میان دو کشور در نظر بگیریم، تداوم اقدامات خصمانه آمریکا پس از آن نشان می‌دهد که ریشه تقابل را نمی‌توان صرفاً به واقعه ۱۳ آبان محدود کرد، اظهار داشت: پس از آزادی گروگان‌ها بر اساس توافق الجزایر، قرار بود دارایی‌های ایران نیز آزاد شود؛ اما این تعهد به‌طور کامل اجرا نشد و آمریکا همچنان به اقدامات خصمانه خود ادامه داد.
حجت الاسلام ابوطالبی با اشاره به تحریم‌های اقتصادی، حمایت آمریکا از صدام در جنگ تحمیلی و حمله به هواپیمای مسافربری ایران در سال ۱۳۶۷ گفت: اگر مسئله صرفاً تسخیر سفارت بود، با آزادی گروگان‌ها و پایان آن بحران، باید زمینه برای پایان اختلافات فراهم می‌شد؛ اما نه‌تنها چنین اتفاقی رخ نداد، بلکه آمریکا در سال‌های بعد نیز اقدامات مختلفی علیه ایران انجام داد و در نهایت تقابل‌ها به رویارویی نظامی مستقیم نیز کشیده شد.
وی افزود: این روند نشان می‌دهد که مسئله اصلی آمریکا با ایران، فراتر از یک واقعه تاریخی یا اختلاف دیپلماتیک است. آنچه برای ایالات متحده پذیرفتنی نبوده، شکل‌گیری یک حکومت مستقل در ایران است؛ موضوعی که حتی در دوران دولت ملی دکتر مصدق نیز خود را نشان داد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی با ابعاد گسترده‌تری ادامه یافت.
استقلال ایران، مسئله اصلی تقابل با آمریکا
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با تأکید بر اینکه تسخیر لانه جاسوسی موجب آشکار شدن بخشی از مداخلات آمریکا در ایران شد، اظهار داشت: این واقعه از این جهت اهمیت داشت که دسترسی به اسناد سفارت، ابعاد فعالیت‌های اطلاعاتی و مداخله‌جویانه آمریکا را روشن‌تر کرد و در عین حال، به کاهش نفوذ و سلطه این کشور بر ایران انجامید.
وی خاطرنشان کرد: حتی اگر فرض کنیم تسخیر سفارت اقدامی نادرست بوده است، این مسئله نمی‌تواند توجیه‌کننده ادامه اقدامات خصمانه آمریکا در دهه‌های بعد باشد. حمله نظامی، تحریم، مصادره دارایی‌ها و حمایت از دشمنان ایران، مسائلی نیستند که بتوان آنها را صرفاً واکنشی به واقعه ۱۳ آبان دانست.
حجت الاسلام ابوطالبی با اشاره به مواضع اخیر مقام‌های آمریکایی درباره ایران گفت: اظهارات و رویکردهای رئیس‌جمهور آمریکا در ماه‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که مسئله اصلی، تلاش برای تحمیل اراده و سلطه بر ایران است و این کشور به کمتر از تسلیم ایران رضایت نمی‌دهد.
وی در پایان تأکید کرد: برای فهم درست روابط ایران و آمریکا باید به ریشه‌های تاریخی این تقابل توجه کرد. ملت ایران از روی لجاجت در برابر آمریکا نایستاده است، بلکه تجربه مداخلات و اقدامات خصمانه این کشور، از کودتای ۲۸ مرداد تا تحریم‌ها و اقدامات نظامی، موجب شکل‌گیری این موضع شده است؛ ازاین‌رو، نسبت دادن همه مشکلات و تنش‌های دو کشور به تسخیر سفارت آمریکا، تحریفی در واقعیت تاریخی روابط دو کشور به شمار می‌رود.