عصر قم - شهید تهرانی مقدم به روایت اندیشکده‌های غربی، معمار و دانشمندی بود که اراده ملی و دانش بومی را به سپر دفاعی نفوذناپذیری تبدیل کرد که حتی حذف فیزیکی معمارش نیز نتوانست چرخ‌های پیشران آن را متوقف سازد.
فرمانده فقید و بنیان‌گذار صنعت موشکی ایران در آبان‌ماه سال ۱۳۳۸ در یکی از محلات قدیمی تهران چشم به جهان گشود؛ مقطعی که شاید هیچ‌کس تصور نمی‌کرد کودکی که در ششمین روز از این ماه پاییزی متولد شده و بیست‌ویکمین روز از همین ماه نیز به نماد جاودانگی و عروج او تبدیل خواهد شد، روزی معادلات ژئوپلیتیک و توازن قوای نظامی در غرب آسیا را برای همیشه تغییر دهد. تقارن آبان‌ماه با میلاد و شهادت حسن تهرانی‌مقدم، این ماه را به فصل مرور کارنامه مردی تبدیل کرده است که نه تنها در داخل مرزهای ایران به عنوان یک قهرمان ملی شناخته می‌شود، بلکه در آن‌سوی مرزها و در اتاق‌های فکر سرسخت‌ترین دشمنان جمهوری اسلامی نیز نامش با تحسین، شگفتی و احترام علمی همراه است.
این فصل از سال، فصل آغاز سال تحصیلی است؛ دانش‌آموزان و دانشجویان با خیال راحت در خیابان‌ها تردد می کنند و به محل تحصیل خود می رود و گاهی که دیرشان می شود پشت سر اتوبوس می دوند که سوار شوند؛ این دویدن ها می توانست پشت سر کامیون غذای سازمان ملل باشد؛ ایرانیان قحطی زده ای که پله آخر پروژه جنگ طلبی آمریکا شده اند و 20 سال پس از شروع جنگ در کشورشان و در حضور سربازان آمریکایی در پاییز 1405 دنبال ماشین غذا می دوند و امیدی به تحصیل و آینده ندارند. فاصله میان این وضعیتی که برای آمریکا پیش شرط می گذاریم با وضعیتی که توصیفش هم قلب انسان را به درد می آورد، همین مرد است: حسن مقدم.
هنگامی که اسناد، مونوگراف‌ها و گزارش‌های تحلیلی معتبرترین مراکز مطالعات راهبردی غرب از واشنگتن و لندن تا تل‌آویو را ورق می‌زنیم، با پدیده‌ای کم‌نظیر روبه‌رو می‌شویم: پژوهشگران امنیتی غرب، تهرانی‌مقدم را نه یک نظامی صرف، بلکه یک «دانشمند کاریزماتیک»، «نهادساز علمی» و «معمار دکترین بازدارندگی نامتقارن» می‌نامند که از صفر مطلق و در زیر شدیدترین رژیم‌های تحریمی تاریخ، صنعتی بومی و شکست‌ناپذیر خلق کرد.
نخستین مواجهه جدی رسانه‌های تراز اول غرب با ابعاد شخصیت علمی این فرمانده ارشد، بلافاصله پس از شهادت او در بیست‌ویکم آبان ۱۳۹۰ (نوامبر ۲۰۱۱) در حادثه پادگان مدرس رخ داد. روزنامه «گاردین» چاپ لندن در گزارشی به قلم جولیان بورگر، ویراستار ارشد امور دفاعی و جهانی خود، صراحتاً از عنوان «معمار موشکی ایران» برای توصیف او استفاده کرد و نوشت: «او مغز متفکر و نیروی محرکه اصلی در پس تمامی پیشرفت‌های موشکی دوربرد ایران بود که توانست به شکلی شگفت‌انگیز، دانش تئوریک دانشگاهی را با خطوط تولید صنعتی در دل کوه‌ها پیوند بزند.» هم‌زمان، مجله آمریکایی «تایم» به نقل از منابع اطلاعاتی غربی اعتراف کرد که تهرانی‌مقدم ستون فقرات برنامه‌ای بود که توانست آسیب‌پذیری تاریخی ایران در دوران جنگ هشت‌ساله با عراق را به برگ برنده استراتژیک تهران در قرن بیست‌ویکم تبدیل کند.
بازدید رهبر شهید انقلاب از نمیشگاه دستاوردهای موشکی سپاه؛نگاه ایشان به تصاویر شهیدان سلیمانی، کاظمی و تهرانی مقدم
اما آنچه تحسین عمیق کارشناسان نظامی غرب را برانگیخته، فراتر از القاب رسانه‌ای و معطوف به «پنج انقلاب فناورانه و دکترینال» است که اندیشکده‌های بین‌المللی امضای شخصی تهرانی‌مقدم را پای آن‌ها می‌بینند.
نخستین تحول که در گزارش‌های «مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی» ( CSIS ) در واشنگتن و «مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات جیمز مارتین» ( CNS ) بر آن تأکید شده، گذار از «وابستگی تسلیحاتی به خودکفایی صنعتی» است. پژوهشگران این مراکز تشریح می‌کنند که چگونه تهرانی‌مقدم در میانه دهه ۱۹۸۰ میلادی و در اوج جنگ شهرها، زمانی که ایران برای تهیه چند فروند موشک اسکاد ناگزیر به رایزنی با لیبی و سوریه بود، هسته اولیه مهندسی معکوس را شکل داد. از نگاه تحلیلگران غربی، نبوغ او در این بود که به جای مصرف‌گرایی نظامی، در همان کوران جنگ، طراحی راکت بومی «نازعات» را کلید زد و بلافاصله پس از جنگ، زیرساخت تولید خانواده موشک‌های «شهاب» را بنا نهاد تا ایران از یک واردکننده تسلیحات به یک تولیدکننده مستقل تبدیل شود.
دومین دستاورد بزرگی که اندیشکده‌های غربی در برابر آن سر تعظیم فرود آورده‌اند، انقلاب «سوخت جامد مرکب» است. «انستیتو بین‌المللی مطالعات استراتژیک لندن» ( IISS ) و نشریه تخصصی «آرمز کنترل وانک» ( Arms Control Wonk ) در مقالات متعددی به قلم فابیان هینز و جیم لمسون — دو تن از برجسته‌ترین تحلیلگران موشکی غرب — به بررسی این جهش پرداخته‌اند. کارشناسان این مرکز تصریح می‌کنند: «تهرانی‌مقدم با درک آسیب‌پذیری موشک‌های سوخت مایع که نیازمند ساعت‌ها زمان برای سوخت‌گیری و آماده‌سازی پیش از پرتاب بودند، پروژه جاه‌طلبانه سوخت جامد را رهبری کرد.» محصول این تصمیم راهبردی، تولد خانواده موشک‌های تاکتیکی «فاتح-۱۱۰» و موشک دوربرد دو مرحله‌ای «سجیل» بود؛ دستاوردی که زمان واکنش موشکی ایران را از چند ساعت به چند دقیقه کاهش داد و بقاءپذیری زرادخانه ایران را در برابر حملات هوایی دشمن تضمین کرد.
سومین تغییر پارادایمی که در گزارش‌های مفصل «بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها» ( FDD ) و «انستیتو سیاست خاورمیانه واشنگتن» بازتاب یافته، «انقلاب نقطه‌زنی» است. تحلیلگران این دو نهاد که همواره مواضع سرسختانه‌ای علیه جمهوری اسلامی دارند، در ارزیابی‌های فنی خود ناگزیر به اعتراف شده‌اند که تهرانی‌مقدم دکترین موشکی ایران را از «سلاح بازدارنده مساحتی و غیردقیق» به «سلاح نقطه‌زن جراحی‌کننده» ارتقا داد. به نوشته این مراکز، تمرکز او بر توسعه بومی سامانه‌های هدایت و کنترل، دایره خطای موشک‌های ایرانی را به کمتر از ده متر رساند؛ تحولی که از نگاه پنتاگون، موشک‌های بالستیک ایران را عملاً به جایگزینی کارآمد برای یک نیروی هوایی مدرن تبدیل کرد و موازنه قدرت در منطقه را برهم زد.
چهارمین بُعد از نبوغ این فرمانده ایرانی، سال‌ها پس از شهادتش باعث بهت و حیرت جامعه اطلاعاتی غرب شد: «پیریزی برنامه فضایی مبتنی بر سوخت جامد و بدنه کامپوزیتی». در سال ۲۰۱۸، پژوهشگران مؤسسه میدلبری و نشریه آمریکایی «کوارتز» ( Quartz ) با بررسی تصاویر ماهواره‌ای از پایگاه فضایی شاهرود، متوجه سقف‌های فیروزه‌ای‌رنگ ساختمان‌های این مرکز شدند. کارشناسان غربی نوشتند: «رنگ فیروزه‌ای، امضای شخصی و رنگ مورد علاقه تهرانی‌مقدم بود و این تصاویر نشان می‌دهد او پیش از مرگش، یک پروژه فضایی فوق‌پیشرفته را طراحی کرده است.» هنگامی که در سال ۲۰۲۰ ماهواره «نور-۱» با ماهواره‌بر «قاصد» با موفقیت در مدار زمین قرار گرفت، شبکه «پی‌بی‌اس» ( PBS ) آمریکا و «مرکز مطالعات الجزیره» رسماً اعلام کردند که این پرتاب و دستیابی به فناوری موتورهای سوخت جامد با نازل متحرک، ثمره مستقیم پروژه‌ای بود که تهرانی‌مقدم یک دهه قبل پایه‌گذاری کرده بود.
پنجمین و شاید مهم‌ترین ستایشی که در متون پژوهشی غرب درباره او دیده می‌شود، به «ظرفیت نهادسازی علمی» او بازمی‌گردد. فابیان هینز در گزارش تحلیلی خود برای اندیشکده IISS ، تهرانی‌مقدم را چنین توصیف می‌کند: «او یک رهبر کاریزماتیک و منحصربه‌فرد بود که جاه‌طلبی‌های علمی‌اش بسیار فراتر از زمان خود قرار داشت. اما بزرگ‌ترین شاهکار او این بود که برنامه موشکی را قائم به شخص خودش نکرد؛ او شبکه‌ای از هزاران دانشمند جوان و ساختاری نهادی در جهاد خودکفایی ایجاد کرد که حتی پس از کشته شدنش در سال ۲۰۱۱، هیچ توقف یا عقب‌گردی در برنامه موشکی ایران رخ نداد و پروژه‌های او از جمله شهرهای موشکی زیرزمینی با همان شتاب به مسیر خود ادامه دادند.»
مرور این اسناد و اعترافات نشان می‌دهد که چرا در آبان‌ماه هر سال، نام حسن تهرانی‌مقدم نه فقط در تقویم رسمی ایران، بلکه در حافظه راهبردی جهان برجسته می‌شود. او به روایت اندیشکده‌های غربی، معمار و دانشمندی بود که اراده ملی و دانش بومی را به سپر دفاعی نفوذناپذیری تبدیل کرد که حتی حذف فیزیکی معمارش نیز نتوانست چرخ‌های پیشران آن را متوقف سازد.
پی‌نوشت و فهرست منابع خارجی:
۱. گزارش تحلیلی انستیتو بین‌المللی مطالعات استراتژیک لندن ( IISS ) به قلم فابیان هینز درباره نقش کاریزماتیک تهرانی‌مقدم و برنامه فضایی و موشکی سپاه:
The IRGC"s Space Programme and a Move Towards Longer-Range Missiles - IISS ۲. متن کامل نشست تخصصی اندیشکده IISS (نوامبر ۲۰۲۴) با حضور جیم لمسون درباره تاریخچه اقدامات تهرانی‌مقدم، مهندسی معکوس و نسل جدید موشک‌ها:
The Past, Present and Future of Iran"s Missile Programme - IISS ۳. مقاله تخصصی نشریه Arms Control Wonk درباره پایداری میراث تهرانی‌مقدم در توسعه موتورهای سوخت جامد پس از سال ۲۰۱۱:
Iran"s Solid-Propellant SLV Program is Alive and Kicking - Arms Control Wonk ۴. گزارش روزنامه گاردین ( The Guardian ) به قلم جولیان بورگر درباره جایگاه تهرانی‌مقدم به عنوان «معمار موشکی ایران»:
Iran Missile Architect"s Death - The Guardian ۵. گزارش تحقیقی نشریه آمریکایی کوارتز ( Quartz ) درباره کشف پروژه‌های فضایی تهرانی‌مقدم از طریق رنگ فیروزه‌ای ساختمان‌ها در تصاویر ماهواره‌ای:
Planet Satellite Images Exposed Iran"s Secret Rocket Program - Quartz ۶. گزارش شبکه تلویزیونی PBS آمریکا درباره ارتباط پرتاب ماهواره نور با پروژه‌های طراحی‌شده توسط تهرانی‌مقدم:
Iran Guard Reveals Secret Space Program in Satellite Launch - PBS NewsHour ۷. پژوهش مرکز مطالعات الجزیره درباره دکترین فضایی-موشکی ایران و میراث تهرانی‌مقدم در ساخت سوخت جامد:
In Orbit: Iran"s Nour- 1 Satellite and Two-Wing Doctrine - Al Jazeera Centre for Studies ۸. پایگاه داده جامع پروژه دفاع موشکی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی آمریکا ( CSIS ):
Missiles of Iran - CSIS Missile Threat ۹. مونوگراف تفصیلی بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها ( FDD ) درباره تکامل زرادخانه موشکی ایران، انقلاب نقطه‌زنی و نقش تهرانی‌مقدم:
Arsenal: Assessing Iran"s Ballistic Missile Program - FDD ۱۰. گزارش انستیتو سیاست خاورمیانه واشنگتن درباره جایگاه موشک‌ها در استراتژی نظامی و بازدارندگی ایران:
The Role of Missiles in Iran"s Military Strategy - The Washington Institute