عصر قم - نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته حوزه برگزار شد.
به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته حوزه، ابعاد گوناگون نقش‌آفرینی نهاد دین در سیاست خارجی، دیپلماسی عمومی و تعاملات فراملی را واکاوی کرد.
در این نشست، حجت‌الاسلام علی‌محمد ابوالحسنی پس از تبیین مفاهیم دیپلماسی رسمی، غیررسمی و عمومی و ارایه چهار لایه اصلی و هشت محور کلان، عرصه‌های جهانی و منطقه‌ای را تشریح نمود؛ و سپس حجت‌الاسلام سید محمود مرتضوی هشترودی با تمرکز ویژه بر عرصه‌های داخلی، رسانه‌ای، علمی، مسائل نوپدید و زیرساخت‌های نهادی، را با جزئیات کامل تبیین کرد.
آغاز نشست و کلیات رویداد
نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» در سالن همایش‌های ساختمان انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد. این رویداد علمی وزین به‌همت «گروه علمی سبک زندگی وابسته به انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه» و با مشارکت فعال «تشکل بین‌المللی مطالعات راهبردی سبک زندگی و خانواده» و «مؤسسه سروش حکمت مرتضوی» برپا گردید.
هدف بنیادین از برگزاری این نشست، عبور از نگاه‌های سنتی و جزیره‌ای به نهاد دین و طراحی یک چارچوب علمی، نظام‌مند و عملیاتی برای تبدیل ظرفیت‌های فقهی، پژوهشی، آموزشی و شبکه‌ای حوزه‌های علمیه به یک توانمندی مؤثر و کارآمد در عرصه روابط بین‌الملل بود؛ ظرفیتهایی که می‌تواند در کنار دیپلماسی رسمی دولت‌ها، از مسیرهای غیررسمی و عمومی نیز به اعتمادسازی عمیق، مدیریت و حل منازعات، ترویج صلح عادلانه و تقویت گفت‌وگوهای میان‌فرهنگی یاری برساند.
بخش نخست: مفهوم‌شناسی دیپلماسی و تبیین لایه‌های چهارگانه
در بخش نخست این نشست، حجت‌الاسلام علی‌محمد ابوالحسنی، «مدیر تشکل بین‌المللی مطالعات راهبردی سبک زندگی و خانواده»، به ارائه مباحث کلیدی خود پرداخت.
الف) تعریف سه‌گانه دیپلماسی و اهمیت راهبردی آن‌ها
وی سخنان خود را با مفهوم‌شناسی دقیق دیپلماسی آغاز کرد و سه گونه اصلی از کنشگری بین‌المللی را به شرح زیر تفکیک نمود:
۱. دیپلماسی رسمی: مجموعه کنش‌های ارتباطی، مذاکره‌ای، معاهده‌ای و حقوقی که از سوی دولت‌ها و از طریق مجاری رسمی، وزارتخانه‌های خارجه، سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های دیپلماتیک صورت می‌گیرد. مبنای این الگو، حاکمیت ملی، منافع مادی و سیاسی دولت‌ها و تعهدات حقوقی بین‌المللی است و نتایج آن در قالب سندها، بیانیه‌ها و معاهدات رسمی تجلی می‌یابد.
۲. دیپلماسی غیررسمی: فضایی است که در آن بازیگران غیردولتی با نفوذ معنوی، علمی یا اجتماعی نظیر عالمان دینی، اندیشمندان، دانشگاهیان و نهادهای مدنی، فارغ از تشریفات سنگین و دغدغه‌های بوروکراتیک دولتی، در فرایند گفت‌وگو، پادرمیانی، کاهش تنش و اعتمادسازی مشارکت می‌کنند. این الگو به‌ویژه در زمان بحران‌ها و بن‌بست‌های دیپلماسی رسمی، کانال‌های تنفس و تفاهم پنهان و کارآمدی ایجاد می‌کند.
۳. دیپلماسی عمومی: تلاش هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده برای ارتباط مستقیم با افکار عمومی، نخبگان، رسانه‌ها و جوامع مدنی دیگر کشورها به منظور شکل‌دهی به ادراک، نگرش و تصویر مطلوب از یک ملت، فرهنگ و اندیشه. در این الگو، مخاطب اصلی توده‌های مردم و جوامع هستند و ابزارهای آن شامل فرهنگ، هنر، رسانه، آموزش و گفتمان‌های فکری است.
دکتر ابوالحسنی تأکید کرد که در نظام بین‌الملل پیچیده کنونی، هیچ‌یک از این سه الگو به‌تنهایی پاسخ‌گوی مطالبات و منافع کلان نیستند؛ بلکه موفقیت واقعی در گرو هم‌افزایی و پیوند میان آن‌هاست و حوزه‌های علمیه به‌واسطه جایگاه فراملی و مرجعیت معنوی، از بازیگران کلیدی در عرصه‌های غیررسمی و عمومی به شمار می‌روند.
ب) تبیین چهار لایه اصلی دیپلماسی دینی و هشت محور کلان
حجت الاسلام ابوالحسنی، سپس دیپلماسی حوزوی را در قالب یک معماری منظم و چهارلایه تبیین کرد:
۱. لایه تولید مبنا و معنا: استخراج و تدوین احکام، قواعد و ارزش‌های اسلامی برای تنظیم روابط فرامرزی و هنجارسازی‌های بین‌المللی.
۲. لایه ایجاد گفت‌وگو و مدیریت تعارض: تبدیل مبانی فکری به بستر تقریب مذاهب، دیپلماسی بین‌الادیانی و صلح‌سازی.
۳. لایه گسترش جغرافیایی و اجتماعی: حضور فعال در شبکه‌های تمدنی، جوامع نخبگانی و افکار عمومی جهانی با استفاده از قدرت نرم.
۴. لایه حکمرانی و زیرساخت حرفه‌ای: نظام‌بخشی سازمانی، تربیت دیپلمات‌های دینی، تأسیس رشته‌های تخصصی و اندیشکده‌سازی.
این چهار لایه در قالب هشت محور کلان تجمیع شدند که شامل: مبانی فقهی و حقوقی؛ گفت‌وگوی ادیان و تقریب؛ صلح‌سازی و دیپلماسی بشردوستانه؛ دیپلماسی منطقه‌ای و تمدنی؛ دیپلماسی عمومی و رسانه‌ای؛ دیپلماسی علمی و نخبگانی؛ دیپلماسی مسائل نوپدید؛ و حکمرانی نهادی و زیرساخت حرفه‌ای می‌باشند. در ادامه، محورهای جهانی و منطقه‌ای (از جمله حقوق بشردوستانه اسلامی، تقریب مذاهب اسلامی، دیپلماسی عتبات، و همکاری‌های حوزوی در محور مقاومت) توسط ایشان تشریح گردید.
بخش دوم: تبیین عرصه‌های داخلی، رسانه‌ای، علمی و زیرساختی
در بخش دوم نشست، حجت‌الاسلام سید محمود مرتضوی هشترودی، رئیس مؤسسه سروش حکمت مرتضوی و نایب‌رئیس انجمن علمی ارتباطات و تبلیغ حوزه‌های علمیه، به تشریح مباحث این بخش پرداخت. وی ارائه مباحث تخصصی نشست در عرصه‌های نرم‌افزاری، رسانه‌ای، علمی، نوپدید و نهادی را با تحلیل‌های ژرف و جزئیات دقیق شرح داد:
الف) دیپلماسی عمومی، رسانه‌ای و قدرت نرم (محورهای ۲۱ تا ۲۶)
حجت‌الاسلام مرتضوی هشترودی با تأکید بر این که امروز جنگ روایت‌ها و تسلط بر افکار عمومی تعیین‌کننده اصلی موازنه قدرت در جهان است، به تشریح ابعاد این حوزه پرداخت:
• محور ۲۱ (دیپلماسی مقاومت و عدالت‌پژوهی جهانی): تبیین گفتمان مقاومت به‌عنوان راهبرد دفاع مشروع و ایستادگی در برابر نظام سلطه، و پیوند دادن آن با مفهوم عدالت جهانی و حمایت از ملت‌های مظلوم در سطح افکار عمومی بین‌المللی.
• محور ۲۲ (دیپلماسی رسانه‌ای حوزوی): ضرورت راه‌اندازی و تقویت رسانه‌های چندزبانه، خبرگزاری‌ها و شبکه‌های اجتماعی تخصصی حوزوی جهت بازنشسته‌سازی گزاره‌های دینی در ادبیات رسانه‌ای مدرن و مقابله با جریان‌های تحریف و انحراف.
• محور ۲۳ (گفتمان صلح در برابر اسلام‌هراسی): خنثی‌سازی پروژه‌های اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی از طریق تبیین چهره رحمانی، عقلانی و اخلاقی اسلام ناب محمدی (ص) و ارائه الگوی همزیستی مسالمت‌آمیز.
• محور ۲۴ (دیپلماسی هنر، کتاب و میراث مکتوب): بهره‌گیری از ظرفیت‌های بی‌بدیل هنرهای اسلامی، معماری، خوشنویسی، ترجمه و نشر فاخر کتب دینی و فلسفی به زبان‌های زنده دنیا به عنوان سفیران بی‌سروصامت فرهنگ اسلامی.
• محور ۲۵ (دیپلماسی زنان و خانواده): تبیین و دفاع تبیینی از جایگاه متعالی زن و تحکیم نهاد خانواده در اسلام در برابر هجمه‌های لیبرالیستی و فمینیستی افراطی، و ایجاد شبکه ارتباطی میان زنان پژوهشگر حوزوی و فعالان اجتماعی جهان.
• محور ۲۶ (دیپلماسی ورزش و اخلاق ورزشی): توجه به ورزش به عنوان یک زبان گویای جهانی و ترویج اخلاق، پهلوان‌منشی و ارزش‌های انسانی در میادین ورزشی بین‌المللی برای جذب نسل جوان جهانی.
ب) دیپلماسی علمی، آموزشی و نخبگانی (محورهای ۲۷ تا ۳۱)
رئیس مؤسسه سروش حکمت مرتضوی، پشتوانه علمی را ضمانت‌بخش اعتبار دیپلماسی دینی دانست و محورهای این بخش را چنین برشمرد:
• محور ۲۷ (مرجعیت علمی در نهادهای آکادمیک بین‌المللی): تعامل سازنده با دانشگاه‌ها، کرسی‌های یونسکو و مجامع علمی معتبر جهان برای عرضه نظریه‌های کلامی، فلسفی و فقهی شیعه.
• محور ۲۸ (دیپلماسی آموزشی برای جهان اسلام): توسعه کیفی و اثربخشی نهادهای آموزشی بزرگ حوزوی نظیر جامعهالمصطفی العالمیه در تربیت طلاب و مبلغان طراز جهانی.
محور ۲۹ (شبکه‌سازی با علمای مهاجر و اقلیت‌های نخبگانی): ارتباط مستمر و سازمان‌یافته با علما، اندیشمندان و نخبگان حوزوی مهاجر در اقصی نقاط جهان و بهره‌گیری از ظرفیت آنان به عنوان پل‌های ارتباطی فرهنگی.
محور ۳۰ (شبکه فارغ‌التحصیلان حوزوی در جهان): راه‌اندازی دایمی و پویای کانون‌های دانش‌آموختگان جامعهالمصطفی و حوزه‌ها در کشورهای مختلف برای استمرار فعالیت‌های تبلیغی و علمی.
محور ۳۱ (تهیه و به‌روزرسانی اطلس جنبش‌های اسلامی و مذهبی): رصد، تحلیل و تدوین اطلس جامع تحولات فکری، مذاهبی و جریان‌شناسی سیاسی-دینی در سطح جهان اسلام و نظام بین‌الملل.
ج) دیپلماسی مسائل نوپدید و مسئولیت اخلاقی جهانی (محورهای ۳۲ و ۳۳)
حجت‌الاسلام مرتضوی هشترودی با تأکید بر اینکه حوزه‌های علمیه نباید نسبت به چالش‌های آینده بشر بی‌تفاوت باشند، این دو محور حیاتی را تشریح کرد:
محور ۳۲ (دیپلماسی سایبری و اخلاق هوش مصنوعی): ورود نظام‌مند به مباحث حقوق سایبری، اخلاق در فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و فضای مجازی از منظر فقه اسلام و ارائه راهکارهای اخلاقی برای حکمرانی فناوری در جهان.
محور ۳۳ (دیپلماسی محیط‌زیست و بحران‌های اقلیمی): استخراج و تدوین «فقه محیط‌زیست» و مسئولیت شرعی و اخلاقی انسان در قبال حفظ زمین، منابع طبیعی و مقابله با بحران‌های اقلیمی بر اساس آموزه‌های اسلامی.
د) حکمرانی نهادی و زیرساخت حرفه‌ای دیپلماسی دینی (محورهای ۳۴ تا ۴۰)
بخش پایانی سخنان وی به الزامات سخت‌افزاری و ساختاری تحقق دیپلماسی دینی اختصاص داشت که شامل:
محور ۳۴ (حضور هدفمند در سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی): مشارکت فعال و کرسی‌داری در مجامع تخصصی جهانی (همچون سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با حقوق، ادیان و فرهنگ).
محور ۳۵ (تأسیس رشته‌ها و دانشکده‌های تخصصی دیپلماسی دینی): راه‌اندازی آکادمیک رشته‌های میان‌رشته‌ای در مقاطع تحصیلات تکمیلی حوزه.
محور ۳۶ (ارتقای آموزش زبان‌های خارجی تخصصی در حوزه‌ها): نهادینه‌سازی آموزش زبان‌های انگلیسی، عربی، فرانسوی، اسپانیایی، چینی و روسی با ادبیات تخصصی علوم اسلامی.
محور ۳۷ (تأسیس اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی راهبردی حوزوی): ایجاد اتاق‌های فکر تخصصی برای رصد تحولات بین‌المللی و پشتیبانی فکری از دستگاه‌های تصمیم‌ساز.
محور ۳۸ (استقلال مرجعیت و تعامل سازنده با دستگاه دیپلماسی): صیانت کامل از استقلال ذاتی نهاد مقدس مرجعیت شیعه در عین تعامل مشورتی، هم‌افزا و هماهنگ با دستگاه رسمی سیاست خارجی کشور.
محور ۳۹ (تربیت دیپلمات‌های فرهنگی و رایزنان دینی حرفه‌ای): برنامه‌ریزی برای پرورش نیروهای مسلط به آداب دیپلماتیک، فقه و معارف اسلامی جهت تصدی امور رایزنی‌های فرهنگی.
محور ۴۰ (کاهش موازی‌کاری و هم‌افزایی نهادی): ایجاد کارگروه ملی هماهنگی میان نهادهای متعدد حوزوی و حاکمیتی فعال در عرصه بین‌الملل جهت بهینه‌سازی منابع و افزایش اثربخشی.
برآیند جامع مباحث نشست بر این استوار بود که حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت به پشتوانه میراث عظیم غنی فقهی، فلسفی و تاریخی خود، از ظرفیت‌های فوق‌العاده و بی‌بدیلی برای نقش‌آفرینی مؤثر در دیپلماسی غیررسمی، عمومی و بین‌المللی برخوردارند.
تبدیل این توانمندی‌های بالقوه به واقعیت‌های عینی، در گرو توسعه ساختارهای آموزشی نوین، تسلط بر ادبیات حقوق بین‌الملل، تقویت رسانه‌های چندزبانه مدرن و استقرار یک نظام حکمرانی هماهنگ میان‌نهادی است؛ نظامی که بتواند صدایی متقن، صلح‌طلب، عادلانه و اخلاقی را از دل حوزه‌های علمیه به گوش جهانیان برساند.