عصر قم - امنیت غذایی به عنوان یکی از مؤلفه‌های اقتدار ملی، نیازمند هم‌افزایی ظرفیت های علمی، اجرایی و مردمی و تقویت نقش بسیج کشاورزی در عرصه تولید است.
در شرایطی که امنیت غذایی به یکی از مؤلفه‌های اصلی اقتدار ملی کشورها تبدیل شده و تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و خاک، تهدیدات زیستی، افزایش آفات و بیماری‌های گیاهی، وابستگی به نهاده‌های وارداتی و نوسانات اقتصادی، آینده تولید محصولات کشاورزی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است، بهره‌گیری از تمام ظرفیت‌های علمی، تخصصی و مردمی برای صیانت از این سرمایه راهبردی بیش از گذشته ضرورت دارد.
کشاورزی دیگر صرفاً فعالیتی اقتصادی برای تأمین محصولات غذایی نیست، بلکه یکی از ارکان مهم امنیت ملی و پایداری اجتماعی به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، افزایش بهره‌وری، کاهش وابستگی به واردات، مدیریت منابع پایه، مقابله با تهدیدات زیستی و حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان، از جمله ضرورت‌هایی است که تحقق آن‌ها نیازمند هم‌افزایی میان دستگاه‌های اجرایی، مراکز علمی و پژوهشی، دانشگاه‌ها، کارشناسان و بهره‌برداران بخش کشاورزی است.
در این میان، بسیج به عنوان نهادی برخاسته از متن مردم و برخوردار از ظرفیت گسترده نیروی انسانی متخصص و شبکه های میدانی، می‌تواند فراتر از برداشت‌های رایج و محدود به مأموریت های دفاعی، در عرصه‌های تخصصی و راهبردی کشور نیز نقش‌آفرینی کند. یکی از مهم‌ترین این عرصه‌ها، بخش کشاورزی و کمک به تحقق امنیت غذایی پایدار است.
اگرچه حضور مؤثر بسیج در دوران دفاع مقدس، این نهاد مردمی را بیش از هر چیز با عرصه دفاع و مقاومت پیوند داده است، اما فلسفه شکل‌گیری بسیج در اندیشه امام خمینی(ره) و تأکیدات رهبر شهید انقلاب، همواره فراتر از یک مأموریت نظامی بوده و بر مشارکت مردم در حل مسائل اساسی کشور و پیشبرد اهداف توسعه‌ای تأکید داشته است.
امروز نیز بسیج کشاورزی با تکیه بر شبکه‌ای از کارشناسان، محققان، مروجان، متخصصان و کشاورزان، این ظرفیت را دارد که به‌عنوان بازویی مردمی و تخصصی در کنار وزارت جهاد کشاورزی و سایر نهادهای مرتبط، فاصله میان دانش علمی و عرصه تولید را کاهش دهد؛ ظرفیتی که در صورت سازمان‌دهی صحیح می‌تواند در افزایش بهره‌وری محصولات راهبردی، مدیریت منابع آب و خاک، توسعه فناوری‌های نوین، مقابله با تهدیدات زیستی و حمایت از کشاورزان مناطق روستایی نقش‌آفرین باشد.
اهمیت این موضوع در استانی مانند گیلان، با برخورداری از ظرفیت های گسترده در تولید برنج، چای، زیتون، فندق، کیوی، مرکبات، دام و طیور و آبزی‌پروری، دوچندان است؛ چراکه صیانت از تولیدات راهبردی استان و کاهش هزینه‌های تولید، نیازمند پیوند مؤثر میان ظرفیت‌های تحقیقاتی، دانش تخصصی و تجربه عملی کشاورزان است.
در همین راستا، در گفتگویی با محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان و عضو بسیج اساتید گیلان، ابعاد و ظرفیت های نقش‌آفرینی بسیج در بخش کشاورزی، ضرورت ارتباط نظام‌مند این نهاد با مراکز علمی و پژوهشی، راهکارهای ارتقای بهره‌وری و چگونگی تبدیل دانش به راهکارهای عملی برای حل مشکلات کشاورزان را بررسی کرده است.
بسیج کشاورزی؛ بازوی مردمی و تخصصی در کنار جهاد کشاورزی
هوشیارفرد با اشاره به چالش‌های متعدد بخش کشاورزی اظهار کرد: کشاورزی امروز با مسائل متعددی از جمله تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و خاک، افزایش جمعیت آفات و بیماری‌ها، تهدیدات زیستی، کاهش بهره‌وری، وابستگی به نهاده‌های وارداتی و نوسانات اقتصادی مواجه است و در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت های اجتماعی و تخصصی خارج از بدنه دولت می‌تواند به‌عنوان یک مکمل مؤثر عمل کند.
وی افزود: بسیج کشاورزی امروز الگویی از بسیج تخصصی است که در آن ظرفیت مردمی در قالب شبکه‌ای از نیروهای متخصص، کارشناسان و بهره‌برداران محلی برای کمک به توسعه پایدار کشاورزی و تقویت امنیت غذایی به کار گرفته می‌شود.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با بیان اینکه مهم‌ترین مزیت فعالیت بسیج در حوزه کشاورزی، ترکیب تخصص فنی با حضور میدانی و اعتماد مردمی است، گفت: شبکه کارشناسان بسیجی، متخصصان رشته‌های مختلف کشاورزی و کشاورزان محلی که شناخت عملی از شرایط اقلیمی و اجتماعی مناطق خود دارند، می‌توانند زمینه شناسایی دقیق مسائل و ارائه راهکارهای متناسب با نیاز هر منطقه را فراهم کنند.
وی ادامه داد: گستردگی شبکه بسیج در سطح ملی، استانی، شهرستانی و کانون‌های مقاومت محلی، این امکان را فراهم می‌کند تا خدمات تخصصی به روستاهای دورافتاده و مزارع کوچک نیز برسد؛ مناطقی که گاهی به دلیل هزینه بالای خدمات‌رسانی، از پوشش کامل برنامه‌های ترویجی محروم می‌مانند.
از انتقال دانش تا افزایش بهره‌وری محصولات راهبردی
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت ارتباط مؤثر میان دانش و عرصه تولید بیان کرد: یکی از مهم‌ترین کارکردهای بسیج کشاورزی، ایفای نقش واسطه‌ای فعال میان مراکز علمی و مزارع است؛ به‌گونه‌ای که دانش تخصصی و یافته‌های پژوهشی در زمان مناسب و متناسب با شرایط هر منطقه در اختیار کشاورزان قرار گیرد.
وی با اشاره به طرح‌هایی مانند «همگام با کشاورز» افزود: اعزام کارشناسان و مروجان به روستاها و ارائه مشاوره در مراحل کاشت، داشت و برداشت، تغذیه گیاهی، مدیریت آب و کنترل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز می‌تواند فاصله میان دانش تخصصی و شیوه‌های سنتی تولید را کاهش دهد.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با بیان اینکه مشاوره تخصصی باید متناسب با شرایط خاک، اقلیم و الگوی کشت هر منطقه ارائه شود، تصریح کرد: هدف اصلی از این اقدامات صرفاً افزایش سطح زیر کشت نیست، بلکه باید با استفاده بهینه از منابع موجود، عملکرد تولید در واحد سطح افزایش یابد.
وی اضافه کرد: این رویکرد به‌ویژه در محصولات راهبردی مانند گندم، برنج و دانه‌های روغنی اهمیت دارد و می‌تواند از طریق کاهش فاصله میان عملکرد واقعی مزارع و ظرفیت قابل دستیابی آن‌ها، به تقویت امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات کمک کند.
مدیریت منابع آب و خاک؛ اولویت راهبردی بسیج کشاورزی
هوشیارفرد با اشاره به بحران منابع آب و ضرورت حفاظت از خاک گفت: ترویج روش‌های نوین آبیاری از جمله آبیاری قطره‌ای و نواری، آموزش مدیریت مصرف کود و آفت‌کش‌های شیمیایی، توسعه روش‌های ایمن زیستی برای کنترل آفات و بیماری‌ها و جلوگیری از تخریب منابع پایه، باید در زمره اولویت‌های فعالیت بسیج کشاورزی قرار گیرند.
وی با تأکید بر اینکه تغییر الگوی مصرف منابع و پذیرش فناوری‌های جدید صرفاً با ابلاغ دستور العمل‌های اداری محقق نمی‌شود، افزود: آموزش چهره‌به‌چهره، همراهی کارشناسان با کشاورزان و استمرار برنامه‌های ترویجی در چند فصل زراعی، نقش مهمی در تغییر رفتار تولیدکنندگان دارد.
عضو بسیج اساتید گیلان تصریح کرد: برای اثربخشی پایدار فعالیت های بسیج، تقسیم کار روشن با وزارت جهاد کشاورزی، برخورداری از پشتوانه فنی و ارزیابی مستند نتایج در سطح مزرعه ضروری است؛ چراکه معیار موفقیت نباید صرفاً تعداد دوره‌های آموزشی و برنامه‌های اجراشده باشد، بلکه باید آثار واقعی آن بر افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های تولید سنجیده شود.
کاهش ضایعات کشاورزی و تقویت زنجیره ارزش
وی یکی دیگر از زمینه‌های نقش‌آفرینی بسیج در حوزه کشاورزی را کاهش ضایعات و تقویت زنجیره ارزش محصولات کشاورزی دانست و گفت: بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی در مراحل برداشت، انبارداری و حمل‌ونقل از بین می‌رود و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی کوچک مقیاس روستایی، حمایت از تعاونی‌ها و تسهیل ارتباط مستقیم تولیدکنندگان با بازار مصرف می‌تواند در کاهش این خسارت ها مؤثر باشد.
هوشیارفرد ادامه داد: کاهش ضایعات به معنای افزایش عرضه مؤثر محصولات بدون نیاز به مصرف آب و زمین بیشتر است و از سوی دیگر، حذف واسطه‌های غیرضروری می‌تواند سهم واقعی کشاورز از قیمت نهایی محصول را افزایش دهد.
ضرورت پیوند بسیج کشاورزی با دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با تأکید بر اهمیت دانش‌بنیان شدن کشاورزی اظهار کرد: حرکت از کشاورزی مبتنی بر نهاده به سمت کشاورزی مبتنی بر دانش، نیازمند ایجاد ارتباط مستمر میان دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان و بدنه اجرایی مزارع است.
وی افزود: بسیج کشاورزی می‌تواند در این زمینه نقش حلقه اتصال میان محققان، کارشناسان، کشاورزان و بخش خصوصی را ایفا کند و زمینه انتقال یافته‌های علمی به عرصه تولید را فراهم آورد.
هوشیارفرد با اشاره به ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌های فعال در حوزه کشاورزی هوشمند، مکانیزاسیون و مدیریت پسماندهای کشاورزی گفت: حمایت از فناوری‌های جدید زمانی اثربخش و ماندگار خواهد بود که با ارزیابی کیفیت، تدوین استاندارد و سنجش نتایج عملی آن‌ها همراه باشد؛ در غیر این صورت، معرفی فناوری بدون اطمینان از کارآمدی آن می‌تواند اعتماد کشاورزان را در بلندمدت تضعیف کند.
پیشنهاد تشکیل قرارگاه جهاد علمی و پژوهشی کشاورزی در گیلان
وی با اشاره به ظرفیت های تحقیقاتی و کشاورزی گیلان تصریح کرد: همکاری بسیج کشاورزی با مراکز علمی و پژوهشی استان می‌تواند در حوزه‌هایی مانند اصلاح باغات، مدیریت آفات و بیماری‌ها، افزایش بهره‌وری باغات چای، زیتون، فندق، کیوی و مرکبات، کاهش هزینه‌های تولید، بهبود تغذیه دام و آبزیان و ارتقای امنیت زیستی متمرکز شود.
این عضو بسیج اساتید گیلان پیشنهاد داد: برای تبدیل این همکاری‌ها به برنامه‌هایی عملیاتی و مستمر، قرارگاه مشترک «جهاد علمی و پژوهشی کشاورزی و منابع طبیعی» با مشارکت مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها، سازمان جهاد کشاورزی و متخصصان بسیجی در استان تشکیل شود.
وی مأموریت این قرارگاه را تبدیل مشکلات کشاورزان به پروژه‌های تحقیقاتی، بهره‌گیری از ظرفیت محققان و استادان دانشگاه در حل مسائل اولویت‌دار، اجرای طرح‌های پژوهشی در مزارع، باغات و فارم های دامپروری و آبزی پروری، انتقال فناوری به عرصه تولید، شناسایی و مقابله با تهدیدات زیستی محصولات کشاورزی و دامی و حفاظت از منابع آب و خاک عنوان کرد.
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت تعیین اولویت‌های مشخص برای فعالیت این قرارگاه گفت: تشکیل شورای مشترک علمی و پژوهشی با حضور مدیران مراکز تحقیقاتی و مسئولان بسیج کشاورزی، تهیه فهرستی از ۲۰ مسئله اولویت‌دار در حوزه کشاورزی، دامپروری، شیلات و منابع طبیعی و ارجاع هر مسئله به یک مرکز علمی و پژوهشی مسئول، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در گام نخست دنبال شود.
وی انتخاب تعدادی مزرعه، باغ و واحد های پرورش دام و طیور و آبزی پروری به‌عنوان پایگاه‌های اجرای پژوهش‌های کاربردی و جهادی را از دیگر اقدامات ضروری دانست و افزود: این پایگاه ها می‌توانند زمینه آزمون فناوری‌ها، ارزیابی نتایج و انتقال تجربه‌های موفق به سایر بهره‌برداران را فراهم کنند.
بسیج کشاورزی؛ از تشکل اجرایی تا حلقه راهبردی امنیت غذایی
هوشیارفرد در جمع بندی مباحث خود با تأکید بر اینکه بسیج کشاورزی نباید صرفاً به‌عنوان یک تشکل اجرایی یا ترویجی شناخته شود، گفت: این نهاد می‌تواند با شناسایی مسائل واقعی بخش کشاورزی، سازمان دهی متخصصان، مطالبه گری علمی از مراکز تحقیقاتی و تسهیل ارتباط میان دانش و تولید، به یکی از حلقه های راهبردی تحقق امنیت غذایی تبدیل شود.
وی افزود: مطالبه‌گری علمی، تسهیل ارتباط میان محققان و کشاورزان و اجرای جهاد علمی در عرصه تولید، سه مأموریت مهمی است که می‌تواند جایگاه بسیج کشاورزی را در منظومه نهادی بخش کشاورزی تقویت کند.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان تصریح کرد: پیوند علم، تخصص و روحیه جهادی برای حل مسائل کشاورزی و تحقق امنیت غذایی کشور به‌عنوان رویکرد محوری این مجموعه دنبال می شود؛ چراکه بسیج با شناسایی مشکلات، سازمان‌دهی ظرفیت های تخصصی و حضور در عرصه تولید می‌تواند زمینه تبدیل دانش به ثروت، افزایش بهره‌وری و تقویت امنیت غذایی پایدار را فراهم کند.
منبع: خبرگزاری مهر