عصر قم - سلامت نیوز / تشخیص مرز میان خیال و واقعیت بخشی از روند رشد شناختی کودکان است؛ مهارتی که بهتدریج و با افزایش دانش، تجربه و توانایی تفکر منطقی شکل میگیرد. والدین نیز با پاسخ دادن به پرسشهای کودکان و همراهی آنها هنگام تماشای فیلم و مطالعه داستان میتوانند در این مسیر نقش مؤثری داشته باشند.
کودکان برای تشخیص مرز میان خیال و واقعیت از نشانههای مختلفی مانند موقعیت و زمینه اتفاقات، دانستههای قبلی و اعتبار منبع اطلاعات استفاده میکنند. هرچند کودکان خردسال در ابتدا ممکن است در تشخیص این دو دچار مشکل شوند، با رشد شناختی و افزایش تجربههای زندگی، درک پیچیدهتری از تفاوت واقعیت و خیال پیدا میکنند.
کودکان معمولاً از حدود ۵ تا ۶ سالگی میتوانند عناصر خیالی و واقعی برنامههای تلویزیونی را بهتر از یکدیگر تشخیص دهند. این توانایی در سالهای بعد، بهویژه در آستانه نوجوانی، بیشتر تقویت میشود.
رشد شناختی کودکان چگونه بر تشخیص خیال از واقعیت تأثیر میگذارد؟
کودکان از حدود دو سالگی وارد دنیای بازیهای وانمودی میشوند. برای مثال، ممکن است یک دمپایی را به تلفن یا یک جارو را به اسب تبدیل کنند. آنها همچنین ممکن است به وجود شخصیتهای خیالی مانند پری دندان و خرگوش عید پاک باور داشته باشند یا برای خود دوستان خیالی بسازند.
در این مرحله، تشخیص مرز میان خیال و واقعیت برای کودکان دشوار است.
بین سه تا هفت سالگی، درک کودکان از تفاوت این دو بهتدریج افزایش پیدا میکند. برای مثال، کودکان کمسنتر در دوره پیشدبستانی ممکن است تصور کنند تمام اتفاقاتی که در تلویزیون میبینند واقعی هستند؛ اما در حدود پنج یا شش سالگی، کمکم متوجه میشوند جلوههای ویژه یا انیمیشنهایی که با قوانین دنیای واقعی تناقض دارند، واقعی نیستند.
نتایج یک مطالعه درباره درک کودکان از شخصیتهای تلویزیونی داستانی نیز این روند را نشان میدهد. در این پژوهش، کودکان چهار ساله تصور میکردند «بیگ برد» از برنامه «خیابان سسمی» شخصیتی واقعی است؛ اما کودکان پنج و شش ساله میدانستند فردی با لباس مخصوص این شخصیت را بازی میکند. آنها متوجه شده بودند که ظاهر و ویژگیهای این شخصیت با واقعیت فیزیکی سازگار نیست.
بین هفت تا ۱۱ سالگی، توانایی تفکر منطقی در کودکان افزایش مییابد و آنها بیشتر به واقعگرایی توجه میکنند. در این سن، ممکن است همچنان از داستانهای علمیتخیلی و فانتزی لذت ببرند، اما معمولاً آنها را با واقعیت اشتباه نمیگیرند.
در واقع، کودکان در این دوره ممکن است از برنامههای تلویزیونیای که بیش از حد کودکانه به نظر میرسند، انتقاد کنند. علاقه آنها به بازیهای وانمودی نیز معمولاً کاهش مییابد و بیشتر تمایل دارند با همسالان خود وقت بگذرانند و از طریق بازیها، موسیقی و سرگرمیهایشان دنیای واقعی را بشناسند.
کودکان چگونه خیال را از واقعیت تشخیص میدهند ؟
پژوهشها نشان دادهاند کودکان و بزرگسالان برای تشخیص واقعیت از خیال، تا حد زیادی از روشها و نشانههای مشابهی استفاده میکنند. مهمترین این عوامل عبارتاند از:
۱. بررسی موقعیت و زمینه اتفاقات
بزرگسالان هنگام مواجهه با اطلاعات جدید، معمولاً با توجه به زمینهای که آن اطلاعات در آن مطرح شده است، درباره واقعی یا غیرواقعی بودنشان قضاوت میکنند.
مطالعهای روی کودکان سه تا شش ساله نشان داد آنها نیز از نشانههای زمینهای برای ارزیابی اطلاعات استفاده میکنند.
در این پژوهش، به کودکان درباره حیواناتی ناشناخته اطلاعاتی داده شد. وقتی گفته میشد این حیوانات با اژدها یا ارواح ارتباط دارند، یعنی در فضایی خیالی قرار میگیرند، کودکان کمتر احتمال میدادند چنین حیواناتی واقعاً وجود داشته باشند.
اما زمانی که گفته میشد این حیوانات با پزشکان یا دانشمندان مرتبط هستند، احتمال باور کردن وجود آنها بیشتر میشد. این الگو حتی در کودکان چهار ساله نیز مشاهده شد.
۲ . مقایسه اطلاعات جدید با دانستههای قبلی
بزرگسالان هنگام مواجهه با اطلاعات تازه، آنها را با دانستههای قبلی خود مقایسه میکنند. اگر اطلاعات جدید با شناخت قبلی آنها از جهان سازگار باشد، احتمال واقعی دانستن آن بیشتر میشود؛ اما اگر با آنچه از قوانین جهان میدانند تناقض داشته باشد، ممکن است آن را نادرست بدانند.
پژوهشی روی کودکان پنج تا هشت ساله نشان داد آنها نیز برای ارزیابی اعتبار اطلاعات جدید از دانستههای قبلی خود استفاده میکنند. تفاوت اصلی این است که کودکان در مقایسه با بزرگسالان، تجربه و دانش کمتری درباره جهان دارند.
با افزایش سن و آشنایی بیشتر با قوانین طبیعت و فیزیک، توانایی کودکان برای تشخیص دقیقتر خیال از واقعیت نیز تقویت میشود.
البته کنار گذاشتن برخی باورهای خیالی ممکن است زمان بیشتری ببرد. برای مثال، کودک ممکن است متوجه شود شخصیت کارتونی «وایل ای. کایوت» پس از سقوط از صخره یا انفجار دوباره سالم میشود و این اتفاق در دنیای واقعی ممکن نیست؛ اما همچنان برای مدت طولانیتری به وجود بابانوئل باور داشته باشد. بهویژه اینکه ممکن است مدتها شواهدی را که به نظرش واقعی بودن بابانوئل را تأیید میکنند، جمعآوری کرده باشد.
۳. ارزیابی منبع اطلاعات
تشخیص اعتبار منابع اطلاعاتی در دنیای امروز، با وجود حجم گسترده اطلاعات و تفاوت دیدگاه افراد درباره منابع مختلف، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
برای مثال، بزرگسالان معمولاً اگر در وبلاگی ناشناخته خبری درباره کشف موجودات فضایی بخوانند، با تردید بیشتری به آن نگاه میکنند؛ اما اگر همین خبر در وبسایت ناسا منتشر شده باشد، احتمال بیشتری دارد که آن را معتبر بدانند.
بزرگسالان نیز گاهی با تعریف داستانهایی درباره اتفاقات جادویی و موجودات خیالی، مانند گرگهای سخنگو، خانههای ساختهشده از شیرینی یا مردی که در شب کریسمس از دودکش وارد خانهها میشود و هدیه میآورد، کودکان را در معرض اطلاعات خیالی قرار میدهند.
کودکان بهتدریج یاد میگیرند به برخی منابع اطلاعاتی اعتماد کنند و درباره اعتبار منابع دیگر تردید داشته باشند.
اطلاعاتی که از یک منبع مورد اعتماد، مانند والدین، دریافت میشود، میتواند احتمال باور کردن داستانهای خیالی را در کودکان افزایش دهد.
۴. توجه به تخصص و دانش افراد
کودکان و بزرگسالان اطلاعات زیادی را از طریق تعامل با دیگران به دست میآورند، اما به گفته هر فردی اعتماد نمیکنند.
برای مثال، ممکن است یک بزرگسال توصیهای درباره تغذیه را زمانی جدیتر بگیرد که از یک پزشک بشنود، نه از دوستی که اطلاعات تخصصی در این زمینه ندارد.
در مطالعهای، از کودکان خواسته شد درباره واقعی بودن کشف یک گونه جدید ماهی قضاوت کنند. نتایج نشان داد کودکان زمانی بیشتر وجود این ماهی را باور میکردند که یک متخصص، مانند مسئول باغوحش یا زیستشناس دریایی، درباره آن صحبت کرده بود؛ نه زمانی که همین ادعا را خواهر یا برادر بزرگترشان مطرح میکرد.
بزرگسالان چگونه میتوانند به کودکان در تشخیص خیال از واقعیت کمک کنند؟
کودکان میدانند بزرگسالان اطلاعات و تجربه بیشتری نسبت به آنها دارند؛ به همین دلیل، معمولاً حرفهای والدین و سایر بزرگسالان را بیشتر از گفتههای همسالان خود باور میکنند.
بنابراین، والدین و مراقبان نقش مهمی در کمک به کودکان برای شناخت تفاوت خیال و واقعیت دارند.
آنها میتوانند هنگام قصهگویی، کتاب خواندن، تماشای تلویزیون و فیلم یا مواجهه با محتوای آنلاین، در کنار کودک باشند، به پرسشهای او پاسخ دهند و به او کمک کنند برداشت نادرستی از اتفاقات نداشته باشد.
برنامههای آموزش سواد رسانهای نیز در صورت دسترسی میتوانند به کودکان کمک کنند تا محتوای واقعی را از داستانها و اطلاعات خیالی تشخیص دهند.
با این حال، اگر کودک به بابانوئل یا شخصیتهایی مانند بیگ برد باور دارد، ضرورتی ندارد بزرگسالان تلاش کنند این باور را فوراً از بین ببرند. ژاکلین وولی، پژوهشگر روانشناسی، معتقد است دلیلی برای منصرف کردن کودکان از این باورها وجود ندارد.
تعامل با شخصیتهای خیالی حتی میتواند فرصتی برای رشد توانایی تشخیص واقعیت از خیال فراهم کند. کودکان بهتدریج و با افزایش سن، دانش و تجربه کافی برای ارزیابی این باورها به دست میآورند.
به هر حال، تا اوایل نوجوانی، بیشتر کودکان از نظر توانایی تشخیص خیال از واقعیت به سطحی نزدیک به بزرگسالان میرسند.
در آخر
با رشد مغز و افزایش تجربههای زندگی، کودکان بهتدریج یاد میگیرند خیال را از واقعیت تشخیص دهند؛ همانطور که بزرگسالان این کار را انجام میدهند.
کودکان خردسال ممکن است از بازیهای خیالی لذت ببرند، اما از حدود چهار یا پنج سالگی کمکم اصول واقعیت فیزیکی را درک میکنند؛ برای مثال میفهمند اسبها حرف نمیزنند و خوکها نمیتوانند پرواز کنند.
این گذار از دنیای خیال به واقعیت تدریجی است و معمولاً تا هفت یا هشت سالگی، توانایی کودکان برای ارزیابی اطلاعات جدید با استفاده از منطق، دانستههای قبلی، نشانههای زمینهای و اعتبار منابع افزایش پیدا میکند.
یکی از آخرین باورهای جادویی که ممکن است کودکان کنار بگذارند، باور به بابانوئل و فهمیدن این موضوع است که والدینشان هر سال نقش او را بازی میکردهاند. با این حال، بسیاری از بزرگسالان نیز همچنان هنگام فوت کردن شمعهای تولد آرزو میکنند و از تماشای آثار علمیتخیلی برای فاصله گرفتن موقت از واقعیت لذت میبرند.