عصر قم - مدیر گروه تربیت خانواده ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، با تأکید بر لزوم توجه به تحولات ارتباطی در تبلیغ دین، فضای مجازی را بستری کلیدی برای انتقال مفاهیم دینی دانست.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، حجت الاسلام عبدالله جلالی، مدیر گروه تربیت خانواده ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، در ششمین نشست از سلسله نشستهای «مسائل اولویتدار تبلیغ در حوزه های علمیه» با موضوع «محیط تبلیغ دینی؛ فرصت ها، تهدیدها و الزامات حکمرانی فرهنگ» ضمن اهمیت امر تبلیغ دین، ابراز داشت: تبلیغ دین، رسالتی عظیم است که همزمان ابعاد انسانی و الهی دارد و علما و مبلغان همواره بر اهمیت انتقال حقایق والای معارف دینی به تشنگان این مسیر تأکید داشتهاند. با ظهور رسانههای نوین و تحولات شگرف در بستر ارتباطات، امروز نحوه مواجهه با این ابزارها به یکی از مباحث بنیادین تبدیل شده است. در این میان، نظریه «تعامل متکامل» میان دین و رسانه مورد توجه است؛ دیدگاهی که بر اساس آن، رسانه تنها یک ابزار خنثی نیست و پیام نیز صرفاً یک داده ساده به شمار نمیآید، بلکه هر دو در کنار مبانی معرفتی، نقشآفرینی میکنند. در دنیای امروز، فضای مجازی یکی از اصلیترین بسترهای شکلگیری، انتقال و بازتولید مفاهیم دینی است که واکاوی آن، بازنگری در منطق ارتباط دینی، مرجعیت دینی، شیوههای اقناع و حتی تجربه زیسته دینداری را ضروری میسازد.
مدیر گروه تربیت خانواده ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، افزود: نخستین ویژگی تحولآفرین رسانههای نوین، تبدیل تبلیغ از یک فعالیت موضعی و محفلی به یک جریان شبکهایِ مستمر و گسترده است. اگرچه شیوههای سنتی تبلیغ بهدلیل تأثیرگذاری مستقیم و چهرهبهچهره، همچنان جایگاه و اهمیت حیاتی خود را حفظ کردهاند، اما فضای مجازی فرصتی بینظیر برای توسعه شبکه مخاطبان فراهم آورده است. این بستر، جغرافیای تبلیغ را از محدودیتهای زمانی و مکانی خارج کرده و راه را برای دسترسی قشر خاکستری جامعه -که ممکن است به هر دلیلی در مجالس سنتی حضور نیابند- به محتوای دینی هموار ساخته است. در این میان، سرعت بالای انتقال پیام در رسانههای نوین، امکان واکنش بهموقع مبلغان در مناسبتهای مذهبی، بحرانهای اجتماعی یا هنگام بروز شبهات را ایجاد میکند؛ فرصتی که غفلت از آن به معنای از دست دادن حجم وسیعی از مخاطبان است که تشنه شنیدن موضعگیری دقیق اسلام در لحظات سرنوشتساز هستند.
وی ادامه داد: علاوه بر این، فضای مجازی تحولی بنیادین در زبان و سبک ارائه پیامهای دینی ایجاد کرده است. صورتبندی پیام در این فضا، تفاوت ماهوی با رسانههای سنتی دارد. مخاطبِ امروز بهدلیل اقتضائات عصر سرعت، دچار نوعی تنوعطلبی است و حوصله و فرصت کافی برای شنیدن سخنان طولانی و محتوای سنگین را ندارد؛ موضوعی که در جدیترین مفاهیم دینی نیز صدق میکند. از اینرو، مبلغ رسانهای باید با هوشمندی کامل، ذائقه مخاطب را شناسایی کند، چرا که این نسل نسبت به لحنهای آمرانه بسیار حساس است و به دنبال دریافت سریع، دقیق و در عین حال جذاب مطالب است.
در ادامه حجت الاسلام جلالی با هشدار نسبت به چالش های روزافزون فضای مجازی هشدار داده و تصریح کرد: با اینهمه، تبلیغ در فضای مجازی با چالشهای جدی نیز همراه است. سادهسازیهای افراطی، تقطیع معنا، سوءبرداشتها و تقلیل دین به گزارههای شعاری، از جمله آفاتی است که عمق معرفتیِ پیام دینی را تهدید میکند. جذابیتهای ظاهری رسانه اگر با پشتوانه معرفتی و مهارتهای سواد رسانهای مبلغ همراه نباشد، میتواند به سطحیگرایی منجر شود. بنابراین، مبلغان امروز برای موفقیت در این عرصه، نیازمند کسب مهارتهای نوین و تسلط بر اقتضائاتِ زبانِ رسانه هستند تا بتوانند ضمن حفظ جذابیتِ محتوا، عمق و اصالت معارف دینی را در این شبکه گسترده و پرشتاب به درستی به مخاطب منتقل کنند.
وی لازمه موفقیت تبلیغ در فضای دینی را حرکت جمعی دانست و تاکید کرد: در فضای تبلیغ دینی در شبکههای اجتماعی، موفقیت فردی بهتنهایی کافی نیست؛ بلکه نیازمند تلاش جمعی و تشکیل یک تیم همافزا هستیم. پیشنهاد ما این است که طلاب علاقهمند به حضور در این عرصه، صرفاً به تقویت فردی اکتفا نکنند، زیرا این رویکرد، هرچند با آشنایی فرد، باز هم حرفهای نبوده و کارآمدی لازم را نخواهد داشت. طلاب باید بهصورت گروهی و با همفکری، از ایدهپردازی تا تولید و انتشار محتوا، از یکدیگر حمایت کنند تا بتوانند کنشگری مؤثر و جذب مخاطب قابل توجهی داشته باشند.
حجت الاسلام جلالی بر لزوم ایجاد یک فضای گفتوگو محور در تبلیغ تاکید کرده و اظهار داشت: نکته حائز اهمیتی که باید به آن توجه کرد، افزایش تعامل و دوطرفه شدن ارتباط دینی است. در روشهای سنتی، مبلغ از جایگاهی بالا با مخاطب سخن میگفت، اما در فضای مجازی، این امکان وجود ندارد. مخاطب امروز دائماً در حال رصد و واکنش به گفتهها و حرکات مبلغ است و بلافاصله میتواند ارتباط را قطع کند؛ برخلاف فضای سنتی که مخاطب ناگزیر به شنیدن بود، حتی اگر با اکراه. بنابراین، مبلغ رسانهای باید از حالت خطابه صرف خارج شده و به سمت گفتوگو پیش برود. همانطور که در جریان ناآرامیهای اخیر مشاهده شد، یکی از دلایل اصلی گرایش برخی نوجوانان به اغتشاش، فقدان فضای گفتوگو و شنیده شدن بود. اگر ما نتوانیم فضایی برای گفتوگوی دینی فراهم کنیم، نمیتوانیم انتظار اقناع درونی و پیوند عمیق مخاطب با معارف دینی را داشته باشیم. پرسشگری یکی از ویژگیهای بارز نسل جوان است و خلاء فضاهایی که در گذشته، مانند حسینیه ارشاد، برای طرح پرسشهای عقیدتی و معارفی فراهم بود، امروز احساس میشود. هر عالم و مبلغی باید در خانه، مسجد یا فضای مجازی خود، این بستر گفتوگویی را ایجاد کند.
وی افزود: مسئله مهم دیگر، تأثیرگذاری بر مرجعیت دینی و اعتماد مخاطب است. امروزه شاهد ظهور افرادی در فضای مجازی هستیم که بدون اعتقاد واقعی به دین، نسخههای معنوی و حتی دینی میپیچند؛ معنویت بدون خدا و عرفانهای نوظهور، در پاسخ به نیاز مخاطب امروز به معنا، رواج یافته است. این پدیده، که ریشه در مکاتب غربی دارد، با ارائه مفاهیم معنابخش به زندگی، ذهن مخاطب را درگیر میکند و حتی با تولید محتوای گسترده و گامبهگام، مخاطب را به سمت اهداف خود سوق میدهد. اگرچه اخیراً مبلغان دینی نیز به سمت فرایندهای تبلیغیِ تدریجی و حل مسئلهمحور گام برداشتهاند و صرفاً به تجویزهای ساده اکتفا نمیکنند، اما بحث بیاعتمادی به منابع دینی سنتی و ظهور مدعیان دروغین، چالشی جدی است که باید به آن توجه کرد.
حجت الاسلام جلالی قدرت روایت گری در عرصه فضای مجازی را امری مهم و ضروری دانست و افزود: برای موفقیت در تبلیغ دینی در فضای مجازی، تبدیل مفاهیم انتزاعی به تجربیات زیسته، روایت تغییر در کنش اجتماعی، خدمترسانی و ارائه سبک زندگی مطابق با زیست امروز نسل جدید، امری حیاتی است. قدرت روایتگری در این زمینه نقشی کلیدی ایفا میکند. به عنوان مثال، بازنمایی سخنرانیهای طولانی در قالب ویدئوهای یک دقیقهای با استفاده از سناریوسازی داستانی و تصاویر، که با بهرهگیری از هوش مصنوعی و خلاقیت، به اثربخشی قابل توجهی دست یافته و میلیونها مخاطب را جذب کرده است. اگر بتوانیم از این قدرت روایتگری در بازنمایی جذاب دین بهره ببریم، موفق خواهیم بود.
وی نسبت به دینداری گزینشی هشدار داده و اظهار داشت: با این حال، چالشهایی جدی نیز وجود دارد؛ از جمله سطحیسازی و هیجانی شدن دین، و همچنین تغییر سبک دینداری. شبکههای اجتماعی و رسانههای نوین، دینداری گزینشی را رواج دادهاند؛ به طوری که افراد برخی احکام را میپذیرند و برخی دیگر را کنار میگذارند، که غالباً نگاهی عاطفی به دین دارند. این رویکرد، با دستهبندیهایی چون اسلام اصیل، سنتی و احساسی، بیشترین همسویی را با اسلام احساسی و سنتی دارد که در آن، پذیرش جامع دین و عمل به تمامی آموزههای آن کمرنگ میشود.