عصر قم - تفاوت الگوی پوشش زنان در اربعین و جامعه ایران، ریشه در نوع اجتماعیسازی حجاب و درونی شدن ارزشهای دینی دارد.
به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، این روزها در ایران اسلامی، با وجود سیاستها، برنامههای فرهنگی، اقدامات تبلیغی، قوانین و فعالیتهای مرتبط با ترویج حجاب و عفاف، همچنان در بخشی از جامعه شاهد افت پایبندی به پوشش اسلامی هستیم. برخی از بانوان و در میان بخشی از نسل جوان با وجود این تلاشها، گرایش بیشتری به الگوهای پوششی متأثر از فرهنگ غربی و برهنگی پیدا کردهاند و گاه هرچه بر ضرورت رعایت حدود الهی تأکید میشود، نوعی مقاومت اجتماعی نیز شکل میگیرد.
اما در همین روزها، چند صد کیلومتر آنسوتر، در بزرگترین اجتماع مذهبی جهان، یعنی پیادهروی اربعین حسینی، صحنهای کاملاً متفاوت پیش روی انسان قرار میگیرد. میلیونها زن زائر از ملیتها، فرهنگها و زبانهای گوناگون، بدون اجبار قانونی، بدون حضور سازوکارهای نظارتی و با اختیار و رغبت، حجاب اسلامی خود را با وقار، عزت و آرامش حفظ میکنند و فضایی سرشار از عفاف،حیا ،احترام متقابل و معنویت را به نمایش میگذارند.
این دو تصویر، پرسشی مهم و تأملبرانگیز را پیش روی اندیشمندان، متولیان فرهنگی و همه دغدغهمندان جامعه قرار میدهد: چرا در یک فضا، با وجود ابزارهای قانونی و فرهنگی، تحقق این ارزش با دشواری بیشتری همراه است، اما در فضایی دیگر، همان ارزش بهصورت داوطلبانه، طبیعی و پایدار جلوه مییابد؟
شاید پاسخ را باید در تفاوت میان «حجابِ برخاسته از معرفت و محبت» و «حجابِ صرفاً متکی بر الزام بیرونی» جستوجو کرد. رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله فرمودند: «إنَّما بُعِثتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الأخلاق» (مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۱۸۷)؛ و امام صادق علیهالسلام نیز فرمودند: «الحَیاءُ مِنَ الإیمان» (کافی، ج۲، ص۱۰۶). این دو کلام گویای آن است که اخلاق و حیا، ریشه در باطن انسان دارند، نه در نظارت بیرونی. هنگامی که حجاب، ریشه در ایمان، محبت اهلبیت علیهمالسلام، احساس کرامت انسانی و هویت دینی پیدا کند، بیش از آنکه یک تکلیف بیرونی باشد، به یک انتخاب درونی تبدیل میشود. چنین انتخابی، حتی در نبود هرگونه نظارت، استمرار و پایداری خود را حفظ میکند.
پیادهروی اربعین، از این منظر، تنها یک اجتماع عظیم مذهبی نیست؛ بلکه نمونهای ارزشمند و میدانی برای مطالعه جامعهشناختی و فرهنگی است. این پدیده از منظر روانشناسی اجتماعی نیز قابل تأمل است: رفتاری که در مقیاسی میلیونی و بدون فشار بیرونی تکرار شود، خود به الگویی هنجارین بدل میگردد که پیروی از آن را طبیعی و دلپذیر میسازد. این تجربه نشان میدهد ارزشهای دینی، هرگاه با معرفت، محبت، معنویت و مشارکت مردمی همراه شوند، میتوانند بدون اتکا به اجبار، در رفتار اجتماعی تجلی یابند و زمینهساز عزت، آرامش،مقدّمه هویتبخشی و انسجام اجتماعی شوند.
ازاینرو، شایسته است مراکز حوزوی، دانشگاهی و پژوهشی، این پدیده را با نگاهی علمی، جامع و عمیق مورد بررسی قرار دهند و عوامل فرهنگی، تربیتی، اجتماعی و معنویِ شکلگیری این الگوی داوطلبانه را واکاوی کنند. دستاورد چنین پژوهشهایی میتواند در اختیار سیاستگذاران فرهنگی و متولیان حوزه عفاف و حجاب قرار گیرد تا در کنار قوانین موجود، بر تقویت معرفت دینی، اقناع فرهنگی، الگوسازی و بصیرتافزایی نیز بیش از پیش تأکید شود؛ چراکه تجربه اربعین نشان میدهد ماندگارترین رفتارهای دینی، آن دسته از رفتارهایی هستند که از ایمان، محبت و آگاهی سرچشمه میگیرند.
حجت الاسلام علیرضا حسین پور