ماه ربیع‌الاول؛ پل میان ماتم و جشن در آداب و رسوم ایرانی

عصر قم - ماه ربیع‌الاول در فرهنگ عامه ایران، پلی میان اندوه محرم و صفر و شادی میلاد پیامبر (ص) است و با آیین‌هایی چون روزه، غسل، پوشیدن لباس نو و تهیه شیرینی آیینی «چنگال» همراه است. روز نهم این ماه به دلیل آغاز امامت حضرت مهدی (عج) و نیز مناقشات پیرامون مراسم «عمرکشان»، یکی از بحث‌برانگیزترین روزهای این ماه در منابع تاریخی و فرهنگ عامه محسوب می‌شود. این ماه جلوگاه پیوند عمیق باورهای دینی با سنت‌های مردمی است و بازخوانی آن به شناخت بهتر میراث ناملموس ایرانی-اسلامی کمک می‌کند.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)-ابنا: ماه ربیع‌الاول، سومین ماه از ماه‌های قمری، در فرهنگ عامه ایران جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. ماه ربیع‌الاول با مناسبت‌هایی چون میلاد پیامبر اکرم (ص)، شهادت امام حسن عسکری (ع) و آغاز امامت حضرت مهدی (عج) پیوند خورده و آیین‌هایی چون روزه‌داری، غسل، پوشیدن لباس نو و تهیه شیرینی‌های آیینی مانند «چنگال» را در خود جای داده است که ریشه در منابع کهن و فرهنگ عامه دارد.
مفهوم ماه ربیع الاول:
ربیع‌الاول به معنای «بهار نخستین»، ماهی است که در تقویم اسلامی پس از دو ماه عزاداری محرم و صفر قرار گرفته و با خود نشانی از سبک شدن دل‌ها و رونق گرفتن کارها به همراه می‌آورد. این ماه در فرهنگ و تاریخ مسلمانان جایگاهی ویژه دارد و در ایران به دلیل هم‌جواری با ایام اندوه، به «پل میان ماتم و جشن» شهرت یافته است. آنچه این ماه را در فرهنگ عامه ایران متمایز می‌سازد، تلفیق باورهای دینی با رسوم مردمی است؛ از یک سو اعمالی چون روزه، غسل و زیارت که در منابع معتبری چون مفاتیح الجنان بدان‌ها سفارش شده و از سوی دیگر آیین‌هایی چون تهیه شیرینی «چنگال» و برگزاری مراسم «عمرکشان» که ریشه در باورهای عامیانه و سنت‌های کهن دارد.(۱)
۲. نام‌شناسی و جایگاه ماه ربیع‌الاول
«ربیع» در زبان عربی به معنای بهار است و «ربیع‌الاول» به عنوان نخستین ماه بهار عربی نامگذاری شده است. این ماه در گاه شماری هجری قمری، سومین ماه سال به شمار می‌رود و به دلیل قرار گرفتن میلاد پیامبر اکرم (ص) در آن، از جایگاه والایی برخوردار است. در فرهنگ عامه ایران، این ماه نه تنها به خاطر میلاد رسول خدا (ص)، بلکه به دلیل ولادت امام صادق (ع) و نیز آغاز امامت حضرت مهدی (عج) در روز نهم آن، ماهی مبارک و سرشار از برکت شمرده می‌شود.
۳. آداب و رسوم مشترک ماه ربیع‌الاول
در فرهنگ عامه ایران، آداب و رسوم این ماه را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: اعمالی که ریشه در متون دینی و منابع روایی دارد و آیین‌هایی که عمدتاً مبتنی بر باورهای عامیانه و سنت‌های محلی است.
۳-۱. اعمال مستحبی و متون دینی
بر اساس منابعی چون مفاتیح الجنان و مصباح المتهجد شیخ طوسی، برای روز اول ماه ربیع‌الاول اعمالی سفارش شده است که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است:
- غسل و پوشیدن لباس پاکیزه: غسل در اول ربیع‌الاول و پوشیدن لباس نو، از جمله آدابی است که در این روز توصیه شده و در فرهنگ عامه نیز به نشانه پایان یافتن ایام عزا و آغاز شادی، بدان عمل می‌شود.(۲)
- روزه گرفتن: علما بر این باورند که به شکرانه هجرت موفقیت‌آمیز رسول خدا (ص) و سلامتی ایشان و حضرت علی (ع) از گزند کفار، روزه گرفتن در این روز مستحب است.(۳)
- زیارت پیامبر (ص) و امیرالمومنین علی (ع) : هرچند زیارت خاصی برای این روز ذکر نشده، اما زیارت این دو بزرگوار به مناسبت حفظ جان ایشان در لیله المبیت، شایسته دانسته شده است.(۴)
-صدقه و انفاق: احسان و کمک به نیازمندان در این ماه، به ویژه در روز اول، از دیگر اعمالی است که در فرهنگ عامه جایگاه ویژه‌ای دارد.
۳-۲. باورهای عامیانه و نمادهای فرهنگی
در باور عمومی، ماه ربیع‌الاول نماد «بهار ماه‌ها» است و با فرا رسیدن آن، حزن و اندوه ایام محرم و صفر به پایان می‌رسد. این باور کهن در فرهنگ عامه به شکل آیین‌ها و سنت‌های مردمی، از جشن و چراغانی تا آغاز کار و سفر در جای جای ایران قابل مشاهده است. در بسیاری از مناطق، این ماه را با برپایی مجالس جشن، پخش شیرینی و دید و بازدیدهای خانوادگی گرامی می‌دارند.
۴. روز نهم ربیع‌الاول؛ آیین‌ها و مناقشات
روز نهم ربیع‌الاول یکی از مهم‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین روزهای این ماه در فرهنگ عامه ایران است. این روز از منظر تاریخی، سالروز آغاز امامت حضرت مهدی (عج) و شهادت امام حسن عسکری (ع) محسوب می‌شود. (۵)
۴-۱. ریشه‌شناسی تاریخی
پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که برگزاری چنین مراسمی طی چند سده گذشته در میان شماری از شیعیان، به ویژه در ایران با محوریت آرامگاه بابا شجاع‌الدین در کاشان رواج یافته است. با این حال، این مراسم همواره با نقدهایی از سوی محققان مواجه بوده است؛ چرا که از یک سو مبتنی بر واقعیات تاریخی قطعی درباره تاریخ قتل خلیفه دوم نیست و از سوی دیگر موجب ناخشنودی جامعه اهل سنت که اکثریت مسلمانان را دربر می‌گیرند، می‌شود. برخی پژوهشگران این مراسم را نتیجه «خلط تاریخی» دانسته و بر ماهیت اصلی این روز یعنی آغاز امامت حضرت مهدی (عج) تأکید کرده‌اند.
۴-۲. شیرینی آیینی «چنگال»
یکی از جذاب‌ترین عناصر فرهنگ عامه مرتبط با نهم ربیع‌الاول، تهیه شیرینی آیینی «چنگال» است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که کهن‌ترین بازتاب شناخته شده از مناسک نهم ربیع‌الاول در شعر فارسی، ابیاتی از قصیده‌ای سروده نصرت بن محمد علوی رازی، شاعر شیعه دوازده‌امامی سده هشتم هجری است. این ابیات افزون بر ارجاع به سنت‌های حدیثی و روایی شیعه درباره نهم ربیع، به برخی باورها و رسوم مردمی مرتبط با این روز نیز اشاره دارد؛ از جمله «صورتک» به عنوان نشانه‌ای از آیین‌های نمایشی و «چنگال» به عنوان خوراکی آیینی نهم ربیع.
یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که چنگال دست‌کم از اوایل قرن هشتم هجری به عنوان خوراکی آیینی مرتبط با این مناسک شناخته می‌شده و این سنت تا اواخر دوره صفوی استمرار داشته است. هرچند امروزه این شیرینی در میان عموم مردم کمتر شناخته شده، اما بازسازی آن بر اساس شواهد لغوی، ادبی و گزارش‌های فرهنگ عامه، بخشی از پیشینه فرهنگی و آیینی نهم ربیع‌الاول را روشن‌تر می‌سازد.(۶)
۵. لیله المبیت و جایگاه آن در فرهنگ عامه
یکی دیگر از مناسبت‌های مهم این ماه، «لیله المبیت» است که در نخستین شب از ماه ربیع‌الاول رخ داده است. در این شب، پیامبر اکرم (ص) برای هجرت از مکه، حضرت علی (ع) را در بستر خویش جای داد تا ایشان از گزند مشرکان در امان بمانند. این واقعه در فرهنگ عامه ایرانیان با بزرگداشت شجاعت و ایثار امیرالمومنین علی (ع) همراه است و در برخی مناطق، شب اول ربیع‌الاول را با برگزاری مراسم ویژه و ذکر این واقعه گرامی می‌دارند.(۷)
بنابراین ماه ربیع‌الاول در فرهنگ عامه ایران، جلوگاه پیوندی عمیق میان باورهای دینی و سنت‌های مردمی است. این ماه که پس از ایام اندوه محرم و صفر فرا می‌رسد، نماد امید، شادی و تجدید حیات فرهنگی به شمار می‌رود. آیین‌هایی چون روزه‌داری، غسل و پوشیدن لباس نو که ریشه در متون دینی دارد، در کنار رسومی چون تهیه شیرینی «چنگال» و برگزاری مراسم نهم ربیع که ریشه در باورهای عامیانه دارد، تصویری چندلایه از فرهنگ غنی ایرانی-اسلامی ارائه می‌دهند.
با وجود مناقشات پیرامون برخی آیین‌ها، آنچه مسلم است، جایگاه والای این ماه در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان است. بازخوانی و بازشناسی این آیین‌ها، نه تنها به شناخت بهتر فرهنگ عامه کمک می‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز حفظ و احیای میراث ناملموس این سرزمین باشد.
پی نوشت:
۱.باشگاه خبرنگاران جوان (YJC). «ماه ربیع‌الاول؛ پل میان ماتم و جشن در آداب و رسوم ایرانی». قابل دسترسی در: www.yjc.ir
۲.خبرگزاری مهر. «مشکی از تن به درآرید ربیع آمده است/ شب اول ربیع‌الاول چه اعمالی دارد؟». قابل دسترسی در: www.mehrnews.com
۳.همان
۴.همان
۵.نجفی، مسلم. «تأملاتی تاریخی درباره نهم ربیع». فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ اسلام و ایران، دانشگاه فردوسی مشهد، سال ۱۳۹۰.
۶.عظیمی، حمیدرضا. «چنگال؛ یک شیرینی آیینی در مناسک نهم ربیع». پایگاه سیویلیکا (Civilica)، سال ۱۴۰۵.
۷.خبرگزاری مهر. «مشکی از تن به درآرید ربیع آمده است/ شب اول ربیع‌الاول چه اعمالی دارد؟». قابل دسترسی در: www.mehrnews.com
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)