عصر قم - شهید محراب آیتالله محمد صدوقی یزدی از آغاز جنگ تحمیلی، حمایت از جبههها و رزمندگان را وظیفهای دینی و انقلابی میدانست و با وجود کهولت سن و کسالت، بارها در جبههها حاضر شد و در کنار پشتیبانی مالی، به تقویت روحیه معنوی رزمندگان پرداخت.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، آیتالله صدوقی از پیشگامان نهضت اسلامی و از نزدیکان امام خمینی(ره) بود. سالها مبارزه با رژیم پهلوی، فعالیتهای اجتماعی و دینی و ارتباط گسترده با مردم، او را به یکی از چهرههای اثرگذار روحانیت در دوران انقلاب اسلامی تبدیل کرده بود.
دفاع مقدس تنها روایت میدانهای نبرد و عملیاتهای نظامی نیست؛ بخش مهمی از تاریخ این حماسه را باید در نقشآفرینی عالمان و روحانیانی جستوجو کرد که حضور خود را به سنگرهای فرهنگی و معنوی محدود نکردند و در هنگامه خطر، دوشادوش رزمندگان در میدان حاضر شدند. در این میان، نام شهید محراب آیتالله محمد صدوقی یزدی جایگاهی ویژه دارد؛ عالمی مجاهد که از همان روزهای آغازین جنگ تحمیلی، دفاع از کشور و حمایت از رزمندگان را وظیفهای دینی و انقلابی میدانست .
آیتالله صدوقی از پیشگامان نهضت اسلامی و از نزدیکان امام خمینی(ره) بود. سالها مبارزه با رژیم پهلوی، فعالیتهای اجتماعی و دینی و ارتباط گسترده با مردم، او را به یکی از چهرههای اثرگذار روحانیت در دوران انقلاب اسلامی تبدیل کرده بود. با پیروزی انقلاب، مسئولیت او در برابر جامعه پایان نیافت؛ بلکه شرایط جدید، وظایف تازهای را پیش روی این عالم مجاهد قرار داد .
با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، آیتالله صدوقی نسبت به جبههها و سرنوشت رزمندگان احساس مسئولیت جدی داشت. برای او جنگ صرفاً عرصهای نظامی نبود که مسئولیت آن تنها بر عهده نیروهای مسلح باشد. جبهه، به تعبیر عملی رفتار او، صحنهای بود که مردم، روحانیت، نیروهای نظامی و همه اقشار جامعه باید در آن سهم خود را ایفا میکردند .
از همین رو، حمایت او از جبههها به صدور پیام و توصیه محدود نشد. حضور در جبههها و قرارگاههای سپاه و ارتش، گردآوری کمکهای مردمی، پشتیبانی مالی از رزمندگان و تقویت روحیه نیروهای حاضر در میدان، بخشی از فعالیتهای این شهید محراب در سالهای دفاع مقدس بود .
محراب و سنگر؛ دو عرصه برای یک مسئولیت
یکی از جلوههای قابل توجه در سیره شهید صدوقی، حضور مکرر او در جبههها با وجود کهولت سن و شرایط جسمانی بود. او بارها از مناطق جنگی و سنگرهای رزمندگان بازدید کرد و با آنان به گفتوگو نشست .
این حضور، صرفاً یک دیدار تشریفاتی نبود. آیتالله صدوقی تلاش میکرد در کنار رزمندگان قرار گیرد، از وضعیت آنان مطلع شود و با حضور و سخنان خود به آنان روحیه بدهد. حتی در مواقعی که به سبب کسالت در بیمارستان بستری میشد و یا پس از مرخصی از بیمارستان، بار دیگر راهی جبههها میشد .
تصویر عالمی سالخورده که با وجود بیماری و محدودیتهای جسمی، راهی خط مقدم میشود، خود گویای نوع نگاه بخشی از روحانیت انقلابی به دفاع مقدس است؛ نگاهی که در آن فاصلهای میان مسئولیت دینی، اجتماعی و انقلابی وجود نداشت .
شهید صدوقی در چندین عملیات حضور یافت و از جمله در عملیات پیروزمندانه فتح خرمشهر در کنار رزمندگان حاضر شد. حضور چنین عالمی در مناطق عملیاتی، برای نیروهایی که در شرایط دشوار جنگی قرار داشتند، تنها یک حضور نمادین نبود؛ بلکه نشانهای از همراهی روحانیت با بدنه رزمندگان و جامعهای بود که بخش بزرگی از توان خود را برای دفاع از کشور بسیج کرده بود .
جنگ، تنها به نیروی انسانی نیاز نداشت. استمرار عملیاتها و اداره جبههها، نیازمند امکانات، تجهیزات و پشتیبانی گسترده بود. یکی از عرصههایی که شهید صدوقی در آن نقش فعالی داشت، بسیج ظرفیتهای مردمی برای پشتیبانی از جبههها بود .
او با استفاده از جایگاه اجتماعی و ارتباط گستردهای که با مردم داشت، در گردآوری کمکهای مردمی برای رزمندگان اهتمام میورزید. کمکهای مالی مستقیم او به مسئولان جبهه و جنگ نیز از دیگر جلوههای این پشتیبانی بود؛ کمکهایی که بر اساس مطالب مطرحشده درباره فعالیتهای او، به میلیونها تومان میرسید .
اهمیت این مسئله در آن است که نقش روحانیت در دفاع مقدس را نباید صرفاً در حضور تعدادی از روحانیان در خطوط مقدم خلاصه کرد. روحانیانی همچون شهید صدوقی، علاوه بر حضور مستقیم، از ظرفیت اجتماعی خود برای سازماندهی و هدایت پشتیبانی مردمی استفاده میکردند. مسجد، منبر، ارتباط با مردم و اعتماد اجتماعی، همگی میتوانستند در خدمت پشتیبانی از جبهه قرار گیرند .
در چنین شرایطی، روحانی به عنوان یک چهره اجتماعی، میتوانست حلقه اتصال میان جبهه و پشت جبهه باشد؛ از یک سو درد و نیاز رزمندگان را به مردم منتقل کند و از سوی دیگر، توان و امکانات جامعه را به سمت جبههها هدایت کند .
تقویت معنوی رزمندگان
اما شاید مهمترین بخش نقش شهید صدوقی در جبههها، همان چیزی باشد که در آمار کمکهای مالی یا تعداد سفرهای او به مناطق عملیاتی دیده نمیشود : حضور معنوی در کنار رزمندگان .
جنگ برای رزمنده تنها مواجهه با دشمن در میدان نبرد نبود. زندگی در شرایط سخت، دوری از خانواده، احتمال شهادت، مشاهده مجروحیت و شهادت همرزمان و تحمل فشارهای روحی، نیازمند پشتوانه معنوی بود .
شهید صدوقی تلاش داشت بخشی از این نیاز را پاسخ دهد. حضور او در میان رزمندگان، گفتوگو با آنان و همنشینی با نیروها، در کنار فعالیتهای تبلیغی و معنوی، میتوانست به تقویت روحیه آنان کمک کند .
در همین چارچوب، حتی موضوعاتی مانند خواندن مکرر خطبه عقد ازدواج برای رزمندگان را نیز باید بخشی از حضور اجتماعی و معنوی او در میان نیروهای جبهه دانست. این اقدام در ظاهر با فضای نظامی جنگ ارتباط مستقیمی ندارد، اما نشان میدهد که ارتباط روحانی با رزمندگان تنها در چند دقیقه سخنرانی یا دیدار خلاصه نمیشد؛ بلکه زندگی فردی و خانوادگی آنان نیز مورد توجه قرار میگرفت .
این وجه از نقش روحانیت در دفاع مقدس اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا دفاع مقدس در کنار همه ابعاد نظامی خود، یک تجربه اجتماعی گسترده بود و روحانیانی همچون شهید صدوقی در بخشهای مختلف این تجربه حضور داشتند .
شهید صدوقی پیش از جنگ نیز عالمی منزوی و جدا از مسائل جامعه نبود. سابقه مبارزاتی او در نهضت امام خمینی(ره) و ارتباطش با مردم، سرمایه اجتماعی مهمی برای ایفای نقش در دوران دفاع مقدس ایجاد کرده بود .
همین ارتباط باعث شد حمایت از جبهه برای او به یک اقدام فردی محدود نشود. او مردم را نیز به پشتیبانی از رزمندگان دعوت میکرد و در بسیج امکانات جامعه برای جبهه نقش داشت .
این مسئله، یکی از نقاط مهم در بررسی نقش حوزه و روحانیت در دفاع مقدس است. روحانیت در آن دوران، علاوه بر حضور برخی طلاب و روحانیان در لباس رزم در خطوط مقدم، در پشت جبهه نیز نقشهایی همچون تبیین ضرورت دفاع، تقویت روحیه عمومی، جمعآوری کمکهای مردمی و ارتباط میان مردم و رزمندگان بر عهده داشت .
از این منظر، شهید صدوقی را میتوان نمونهای از روحانیتی دانست که میان «محراب» و «میدان» مرزی قائل نبود. محراب برای او محل عبادت بود و جبهه نیز عرصه انجام وظیفه؛ و هر دو در منظومه فکری او به یک مسئولیت بازمیگشتند: انجام تکلیف در برابر خدا و جامعه .
» آقای صدوقی نور چشم من است»
جایگاه شهید صدوقی در منظومه انقلاب اسلامی را میتوان از تعبیر امام خمینی(ره) درباره او نیز دریافت. امام خمینی(ره) درباره این عالم مجاهد فرمود : « آقای صدوقی نور چشم من است .»
این تعبیر تنها بیانگر یک رابطه شخصی میان امام و آیتالله صدوقی نبود، بلکه جایگاه او در میان یاران و نیروهای مؤثر نهضت اسلامی را نیز نشان میداد. صدوقی از جمله روحانیانی بود که سالها در مسیر مبارزه با رژیم پهلوی فعالیت کرد و پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیتهای اجتماعی و انقلابی خود را ادامه داد .
از سوی دیگر، رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای، درباره شهید صدوقی از او به عنوان « یکی از ارکان اسلام و بانیان انقلاب اسلامی ایران » یاد کرده است؛ تعبیری که نشاندهنده جایگاه این عالم در روند شکلگیری و تثبیت انقلاب اسلامی است .
آیتالله محمد صدوقی سرانجام در یازدهم تیرماه ۱۳۶۱ و پس از اقامه نماز جمعه یزد، هدف عملیات تروریستی منافقین قرار گرفت و به شهادت رسید و به عنوان چهارمین شهید محراب شناخته شد .
شهادت او در شرایطی رخ داد که هنوز جنگ تحمیلی ادامه داشت و کشور درگیر یکی از حساسترین مقاطع تاریخ خود بود. عالمی که در سالهای مبارزه علیه رژیم پهلوی در کنار مردم ایستاده بود و در سالهای دفاع مقدس نیز خود را از جبهه و رزمندگان جدا نکرد، سرانجام در جبههای دیگر و در ادامه همان مسیر مجاهدانه به شهادت رسید .
زندگی شهید صدوقی را نمیتوان صرفاً در یک عنوان خلاصه کرد. او هم عالم بود، هم مبارز، هم چهرهای اجتماعی و هم پشتیبان رزمندگان. در سالهای دفاع مقدس، حضور او در جبههها، حمایت مالی از جنگ، بسیج کمکهای مردمی و تقویت معنوی نیروها، تصویری روشن از یکی از ابعاد نقش حوزه و روحانیت در دفاع مقدس ارائه میکند .
امروز، هنگامی که از هشت سال دفاع مقدس سخن گفته میشود، توجه به چنین چهرههایی ضروری است؛ چراکه تاریخ جنگ تنها در عملیاتها، پیروزیها و تحولات نظامی خلاصه نمیشود. پشت هر عملیات، شبکهای از حمایتهای مردمی، فرهنگی، دینی و اجتماعی قرار داشت و روحانیت در شکلگیری و استمرار این پشتیبانی سهم قابل توجهی ایفا کرد .
شهید محراب آیتالله صدوقی یکی از برجستهترین نمونههای این نقش است؛ عالمی که کهولت سن و بیماری نتوانست او را از جبههها دور کند، کمک به رزمندگان را از یاد نبرد و تلاش کرد میان مردم و میدان دفاع پیوند برقرار باشد .
روایت شهید صدوقی، در نهایت، روایت عالمی است که مسئولیت اجتماعی و دینی خود را در میدان عمل معنا کرد؛ عالمی که برای حمایت از رزمنده، گاه در میان مردم برای جمعآوری کمک ایستاد، گاه در قرارگاههای سپاه و ارتش حاضر شد، گاه در خط مقدم در کنار نیروها نشست و گاه برای سامان یافتن زندگی خانوادگی آنان خطبه عقد خواند .
از همین رو، نام او در روایت نقش حوزه و روحانیت در دفاع مقدس، تنها نام یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه یادآور نسلی از عالمان است که دفاع از اسلام، انقلاب، کشور و مردم را مسئولیتی میدانستند که نمیتوان آن را به دیگری واگذار کرد .