عصر قم - اجرای مقررات جدید پوشش در مدارس دولتی جمهوری آذربایجان، سه‌گانه حجاب، حق آموزش و سکولاریسم را به یک بحران سیاست‌گذاری تبدیل کرده است؛ بحرانی که پیامدهای آن بر آینده دانش‌آموزان محجبه سنگینی می‌کند.
خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: محدودیت ورود دختران محجبه به برخی مدارس جمهوری آذربایجان، این پرسش اساسی را مطرح کرده است: چرا یک دانش‌آموز باید میان پوشش دینی و حق آموزش یکی را انتخاب کند؟ آیه ۳۱ سوره نور، پوشش را در چارچوب عفاف و حضور مسئولانه در جامعه مطرح می‌کند؛ نه دلیلی برای کنارگذاشتن زنان و دختران از فرصت‌های اجتماعی.
بر اساس گزارش‌های بی‌بی‌سی و الجزیره در اکتبر ۲۰۲۶، اجرای مقررات جدید پوشش در مدارس دولتی جمهوری آذربایجان، به جلوگیری از ورود شماری از دانش‌آموزان محجبه به کلاس انجامیده است. این مقررات، اگرچه مستقیماً نامی از حجاب نمی‌برد، پوشش مغایر با «اصل سکولاربودن آموزش» را محدود می‌کند؛ محدودیتی که در عمل، تحصیل برخی دختران را به برداشتن روسری مشروط کرده است. این اتفاق، مسئله را از بحث درباره لباس فرم فراتر می‌برد و به موضوع حق آموزش و آزادی باور پیوند می‌زند. برای دانش‌آموزی که حجاب را بخشی از تعهد دینی خود می‌داند، ممنوعیت ورود به کلاس صرفاً یک تذکر انضباطی نیست؛ قرارگرفتن در موقعیتی است که باید میان باور شخصی و آینده تحصیلی خود انتخاب کند.
پوشش در قرآن؛ بخشی از مسئولیت اخلاقی
آیه ۳۱ سوره نور، پیش از پرداختن به پوشش، زنان مؤمن را به کنترل نگاه و پاک‌دامنی دعوت می‌کند و سپس می‌فرماید: «وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ»؛ یعنی پوشش‌های سر خود را بر گریبان و سینه بیندازند. در تفسیر رایج اسلامی، این عبارت از مستندات پوشاندن مو، گردن و سینه است؛ هرچند درباره حدود برخی استثناهای پوشش، میان مفسران و فقیهان اختلاف‌نظر وجود دارد.
نکته مهم آن است که آیه، پوشش را جدا از رفتار و اخلاق مطرح نمی‌کند. کنترل نگاه، پاک‌دامنی و رعایت حریم، اجزای به‌هم‌پیوسته این دستور دینی‌اند. این مسئولیت نیز اختصاص به زنان ندارد. در آیه پیشین، مردان مؤمن به کنترل نگاه و پاک‌دامنی فراخوانده شده‌اند. بنابراین، نمی‌توان همه مسئولیت اخلاقی روابط اجتماعی را بر پوشش زنان متمرکز کرد و وظیفه مردان را نادیده گرفت. از این منظر، یکی از حکمت‌های پوشش، حفظ حریم بدن و تنظیم نحوه آشکارکردن زینت در روابط اجتماعی است؛ نه نفی توانایی زنان یا محروم‌کردن آنان از آموزش و فعالیت. البته کرامت انسانی و حق برخورداری از احترام و امنیت، متعلق به همه افراد است و نباید به نوع پوشش آنان وابسته شود.
مدرسه؛ محل آموزش یا آزمون پوشش؟
آیه ۳۱ سوره نور مستقیماً درباره مقررات مدارس یا سیاست آموزشی دولت‌ها سخن نمی‌گوید؛ اما برای دختر مسلمانی که بر اساس فهم دینی خود حجاب دارد، پوشش می‌تواند بخشی از شیوه حضور در اجتماع باشد. جلوگیری از تحصیل چنین دانش‌آموزی، این حضور را محدود می‌کند، بدون آنکه لزوماً ارتباطی با توانایی علمی یا رفتار آموزشی او داشته باشد. دولت‌ها می‌توانند برای نظم، ایمنی و تناسب محیط آموزشی، ضوابط پوشش تعیین کنند؛ بااین‌حال، این ضوابط باید ضروری، متناسب و غیرتبعیض‌آمیز باشند.
پرسش اصلی در جمهوری آذربایجان نیز همین است: آیا نمی‌توان روسری هماهنگ با لباس فرم را پذیرفت و هم‌زمان نظم مدرسه را حفظ کرد؟ چه سیاستی پشت این عمل غیر اخلاقی است؟ جنایت جنگی فقط با بمب و نارنجک شاید نباشد، محروم کردن کودکان از هر گونه حقی الهی و انسانی هم نوعی جنایت است و بشدت محکوم است.
حق آموزش نباید مشروط شود
محرومیت از کلاس، پیامدی فراتر از اختلاف بر سر لباس دارد. عقب‌ماندگی درسی، فشار روانی و احساس طردشدن، می‌تواند آینده دانش‌آموزی را تحت تأثیر قرار دهد که برای آموختن به مدرسه آمده است. دفاع از حق تحصیل دختران محجبه، به معنای الزام دیگران به پذیرش حجاب نیست؛ دفاع از این اصل است که دسترسی به آموزش نباید بی‌دلیل به کنارگذاشتن باور دینی وابسته شود. اگر پوشش در نگاه دینی، راهی برای حضور عفیفانه در جامعه است، نباید در اجرای مقررات آموزشی به عامل حذف از جامعه تبدیل شود. پاسخ مناسب به تفاوت‌های پوششی، تنظیم قواعد فراگیر و متناسب است؛ نه بستن درِ کلاس به روی دانش‌آموزان.
نویسنده: فاطمه پورعباس/ فعال فرهنگی و فضای مجازی