عصر قم - استاد حوزه و دانشگاه، با تأکید بر ضرورت شناخت رسانه از منظرهای مختلف نظری، گفت: رسانه‌های دینی تنها ابزار انتقال پیام نیستند، بلکه زبان، ساختار، محیط ارتباطی و تجربه مخاطب نیز در شکل‌گیری معنا و انتقال پیام دینی نقش دارند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام سید حسام‌الدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در جلسه‌ای با موضوع رسانه‌شناسی و زیست‌بوم رسانه‌های دینی، با اشاره به رویکردهای مختلف در مطالعات رسانه اظهار داشت: برای شناخت دقیق رسانه، نمی‌توان آن را صرفاً به ابزاری برای انتقال پیام از فرستنده به گیرنده تقلیل داد؛ زیرا رسانه از جنبه‌های مختلفی همچون ساختار، نظام نشانه‌ها، محیط ارتباطی و مجموعه روابط و تعاملات قابل بررسی است .
وی با اشاره به برخی نظریه‌های شناخته‌شده در مطالعات رسانه افزود: در یک رویکرد، رسانه ابزاری برای انتقال پیام تلقی می‌شود و در رویکردی دیگر، قالب و ساختار رسانه در تجربه انسان و چگونگی دریافت پیام تأثیرگذار است. همچنین در دیدگاه‌هایی، رسانه به‌مثابه نظامی از نشانه‌ها بررسی می‌شود که معنا در تعامل میان پیام، زمینه و تفسیر مخاطب شکل می‌گیرد .
حجت الاسلام حسینی ادامه داد: در بررسی رسانه‌های جدید، نمی‌توان از محیط ارتباطی و سازوکارهای حاکم بر آن غفلت کرد. شبکه‌های اجتماعی، الگوریتم‌ها، کنش کاربران و بازخوردهایی مانند پسندیدن، نظر دادن و بازنشر محتوا، بخشی از فرایند ارتباطی هستند و بر نحوه دیده‌شدن و دریافت پیام تأثیر می‌گذارند .
زیست‌بوم رسانه؛ فراتر از ابزار و محتوا
استاد حوزه و دانشگاه با تشریح مفهوم زیست‌بوم رسانه‌ای خاطرنشان کرد: رسانه را باید در پیوند با مجموعه‌ای از کنشگران، نقش‌ها، قواعد، فرایندها، زمینه‌های فرهنگی و تعاملات بررسی کرد. در چنین نگاهی، شناخت رسانه تنها با مطالعه ابزار یا محتوای منتشرشده کامل نمی‌شود، بلکه روابط میان اجزای مختلف این مجموعه نیز اهمیت دارد .
وی با اشاره به ظرفیت نظریه‌های معاصر رسانه بیان کرد: دیدگاه‌های مرتبط با جامعه شبکه‌ای، فرهنگ همگرایی و رسانه‌های جدید، هر یک از زاویه‌ای به تحولات ارتباطی می‌پردازند و می‌توانند در تحلیل محیط رسانه‌ای امروز مورد توجه قرار گیرند .
حجت الاسلام حسینی در ادامه، با طرح مسئله رسانه‌های دینی گفت: یکی از موضوعات مهم در این حوزه، توجه به نسبت میان قالب و پیام است. اگر رسانه دینی صرفاً به صورت ظاهری یک آیین یا مناسک محدود شود و پیام و جهت‌گیری آن مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است ارتباط مخاطب با محتوای اصلی تضعیف شود .
وی افزود: قرآن کریم، دعا، ذکر، نماز، آیین‌های مذهبی و مناسبت‌های دینی، هر یک افزون بر صورت و قالب خود، حامل پیام و معنا هستند. از این رو، بررسی رسانه‌های دینی نیازمند توجه هم‌زمان به محتوا، شیوه انتقال، زمینه ارتباطی و نحوه دریافت پیام از سوی مخاطب است .
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش مخاطب در شکل‌گیری معنا اظهار داشت: مخاطبان پیام را در چارچوب تجربه‌ها و برداشت‌های خود دریافت می‌کنند؛ بنابراین، در رسانه‌های دینی باید به چگونگی فهم و تفسیر پیام توجه داشت. در عین حال، بهره‌گیری از تفسیر معتبر و تخصصی می‌تواند در فهم دقیق‌تر مفاهیم دینی مؤثر باشد، بی‌آنکه زمینه تأمل و اندیشه مخاطب نادیده گرفته شود .
وی با بیان اینکه رسانه‌های دینی در صورت‌ها و قالب‌های گوناگون ظاهر می‌شوند، گفت: شخصیت‌های الگو، مجالس مذهبی، مسجد، کعبه، معماری دینی، زیارت و مناسک جمعی نیز می‌توانند در انتقال و بازنمایی پیام دینی نقش داشته باشند. در این میان، باید میان جایگاه پیامبران و اهل‌بیت(ع) و جایگاه دیگر شخصیت‌های الگو تمایز گذاشت و هر یک را متناسب با جایگاه خود بررسی کرد .
حجت الاسلام حسینی ادامه داد: مجالس مذهبی تنها محل ارائه سخن یا روایت نیستند، بلکه تجربه عاطفی و جمعی مخاطبان نیز در آنها اهمیت دارد. همچنین مکان‌های دینی و مناسک عبادی، افزون بر جنبه ظاهری، حامل معانی و تجربه‌هایی هستند که در ارتباط انسان با آموزه‌های دینی نقش ایفا می‌کنند .
فاصله میان حضور در مناسک و دریافت پیام دینی
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به امکان فاصله گرفتن مخاطب از پیام اصلی تصریح کرد: یکی از مسائل قابل بررسی در رسانه‌های دینی، وضعیتی است که قالب و صورت ظاهری باقی می‌ماند، اما مخاطب ارتباط روشنی میان پیام و زندگی خود برقرار نمی‌کند. برای نمونه، ممکن است آیات مربوط به فرعون صرفاً گزارشی از یک واقعه تاریخی تلقی شوند و نسبت پیام آنها با مسائل و رفتارهای امروز مورد توجه قرار نگیرد .
وی با تأکید بر اهمیت توجه به کارکردهای فردی و اجتماعی آموزه‌های دینی افزود: موضوعاتی مانند نماز، دعا، زکات، خمس، امر به معروف و جهاد را نیز می‌توان از منظر نسبت میان پیام دینی و عرصه‌های مختلف زندگی بررسی کرد. در این نگاه، پرسش اصلی آن است که چگونه پیام دینی از سطح آگاهی یا حضور ظاهری فراتر می‌رود و در فهم، انتخاب و رفتار انسان اثر می‌گذارد .
حجت الاسلام حسینی با اشاره به مفهوم فطرت و گرایش انسان به کمال اظهار داشت: در تحلیل رسانه‌های دینی باید به جهت‌گیری پیام و نسبتی که با شناخت انسان از خود، خداوند و ظرفیت‌های وجودی او برقرار می‌کند، توجه داشت. این مسئله می‌تواند یکی از محورهای بررسی چگونگی انتقال و دریافت پیام در ارتباطات دینی باشد .
چارچوبی برای تحلیل رسانه‌های دینی
وی در جمع‌بندی مباحث خود، توجه به چند مؤلفه را برای تحلیل رسانه‌های دینی ضروری دانست و گفت: محتوا و پیام، قالب و ساختار، زبان و نظام نشانه‌ها، تفسیر و تجربه مخاطب، محیط و زیست‌بوم رسانه‌ای و تعامل میان فرستنده و گیرنده، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که باید در کنار یکدیگر بررسی شوند .
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: با در نظر گرفتن این ابعاد می‌توان از نگاه تک‌بعدی به رسانه فاصله گرفت و تصویری جامع‌تر از فرایند انتقال و دریافت پیام به دست آورد. در حوزه رسانه‌های دینی نیز مسئله اساسی این است که چگونه میان قالب‌های متنوع ارتباطی و هدف هدایت‌گر پیام پیوند برقرار شود تا مخاطب از مواجهه ظاهری با پیام عبور کند و به فهم و به‌کارگیری آن در زندگی برسد .