عصر قم - نشست علمی نقد و بررسی کتاب «مکتب امام راحل و شهید» با تأکید بر ضرورت کشف روابط درونی منظومه فکری امامین انقلاب، ارزیابی الگوی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی و تبیین پیوند میان نظام اندیشه و نظام اقامه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، نشست علمی نقد و بررسی کتاب « مکتب امام راحل و شهید » با عنوان « مکتب امام راحل و شهید؛ کشف منظومه فکری یا تحمیل الگوی تحلیلی؟ » با حضور جمعی از استادان حوزه و پژوهشگران نظام اندیشه اسلامی در مدرسه علمیه دارالشفاء، سالن کنفرانس امیرالمؤمنین علیه السلام برگزار شد .
در این نشست، حجت الاسلام سید مصطفی ابراهیمی، دبیر علمی نشست، به تبیین مسئله شناخت، بازسازی و صورت بندی منظومه فکری امامین انقلاب پرداخت و حجت الاسلام حسین بغدادی، استاد حوزه و پژوهشگر مکتب امامین انقلاب اسلامی، از الگوی سه گانه جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی برای تحلیل این منظومه دفاع کرد .
همچنین حجت الاسلام میثم قاسمی، پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی، با نقد برخی ابعاد روش شناختی کتاب، بر ضرورت تبیین توحید به عنوان نقطه مرکزی منظومه فکری امامین انقلاب و نشان دادن پیوند میان مبانی نظری و راهبردهای عملی تأکید کرد. حجت الاسلام والمسلمین محمد عالم زاده نوری، معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه و داور علمی نشست نیز، نظام اندیشه را بدون نظام اقامه و سازوکار تحقق اهداف، ناکافی دانست و بر ادامه گفت وگوهای علمی در این زمینه تأکید کرد .
ضرورت الگوی تحلیلی و پرهیز از تحمیل چارچوب
حجت الاسلام سید مصطفی ابراهیمی، دبیر علمی نشست، با اشاره به اهمیت شناخت ساختار درونی اندیشه سیاسی انقلاب اسلامی اظهار داشت: هنگامی که از مکتب فکری امام راحل و امام شهید سخن می گوییم، این پرسش مطرح است که آیا با مجموعه ای از دیدگاه ها، مواضع، آرمان ها و رهنمودها مواجه هستیم یا باید آن را منظومه ای فکری بدانیم که میان مبانی، اصول، اهداف و راهبردهای آن روابط معناداری برقرار است .
وی افزود: صورت بندی یک مکتب فکری صرفاً به معنای نام گذاری یا دسته بندی موضوعات نیست، بلکه ادعایی درباره ساختار و منطق درونی اندیشه است و باید نشان دهد مؤلفه های یک مکتب چگونه با یکدیگر ارتباط دارند و مبانی آن چگونه در عرصه عمل، سیاست و کنش اجتماعی ظهور پیدا می کنند .
دبیر علمی نشست با اشاره به الگوی سه گانه جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی در کتاب « مکتب امام راحل و شهید » خاطرنشان کرد: در این الگو، جهان بینی ناظر به مبانی و باورهای بنیادین، ایدئولوژی ناظر به اصول، ارزش ها و آرمان های راهنما و استراتژی ناظر به مسیرها و تدابیر تحقق آرمان هاست .
وی با تأکید بر ضرورت بررسی علمی این صورت بندی تصریح کرد: پرسش اساسی این است که آیا این سه گانه از آثار و گفتمان امامین انقلاب استخراج شده است یا چارچوبی نظری است که از بیرون بر اندیشه ایشان تحمیل می شود. ازاین رو، باید بررسی کرد که این تفکیک تا چه اندازه به شناخت بهتر مکتب امام کمک می کند و آیا روابط درونی اندیشه را به درستی نشان می دهد .
حجت الاسلام ابراهیمی هدف از برگزاری این نشست را بررسی مبانی و شواهد صورت بندی پیشنهادی و ارزیابی نقدهای احتمالی دانست و گفت: در چنین بحثی نباید شتاب زده به تأیید یک دیدگاه یا نفی دیدگاه دیگر پرداخت، بلکه لازم است مبانی نظری، شواهد پشتیبان و معیارهای داوری درباره اعتبار این صورت بندی به دقت بررسی شود .
الگوی سه گانه جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی در تحلیل مکتب امام
حجت الاسلام حسین بغدادی، استاد حوزه و پژوهشگر مکتب امامین انقلاب اسلامی، با تبیین مبانی الگوی پیشنهادی خود اظهار داشت: منظومه فکری، مجموعه ای از اندیشه های متعدد و متکثر است که بر اساس افکار یک اندیشمند نظم و انسجام پیدا می کند. در منظومه فکری امام راحل با مفاهیم اساسی همچون توحید، اسلام ناب، قیام لله، استکبار، اقتصاد مقاومتی و خودباوری مواجه هستیم؛ اما مسئله اصلی، شناخت نسبت میان این مفاهیم و چگونگی دسته بندی آن هاست .
وی افزود: در این پژوهش تلاش کردیم با تمرکز بر بیانات رهبر شهید انقلاب، به ویژه سخنرانی های چهاردهم خرداد، الگویی برای دسته بندی منظومه فکری امام راحل استخراج کنیم؛ نه اینکه چارچوبی ازپیش تعیین شده را بر سخنان ایشان تحمیل کنیم .
این پژوهشگر با اشاره به بیانات چهاردهم خرداد سال ۱۳۹۴ رهبر شهید انقلاب خاطرنشان کرد: ایشان در تبیین منظومه فکری امام راحل سه ویژگی اساسی را مطرح کردند؛ نخست، ابتنای این منظومه بر جهان بینی توحیدی؛ دوم، پرداختن به مسائل روز و موضوعات مورد ابتلای جوامع بشری و جامعه ایرانی؛ و سوم، زنده، پویا، پرتحرک و عملیاتی بودن این مکتب .
حجت الاسلام بغدادی تأکید کرد: رهبر شهید انقلاب مکتب امام را صرفاً مجموعه ای از نظریه پردازی های ذهنی نمی دانستند، بلکه بر کارایی آن در میدان عمل و قابلیت تحقق و اجرای آن تأکید داشتند. البته ایشان صریحاً نفرموده اند که مکتب امام سه لایه یا سه طبقه دارد، بلکه این سه ویژگی را برای منظومه فکری ایشان برشمرده اند و صورت بندی جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی، پیشنهاد تحلیلی این پژوهش است .
وی در توضیح محور استراتژی گفت: در بیانات رهبر شهید انقلاب، تعبیرهایی همچون « اصول و استراتژی امام » و « سیاست راهبردی امام » به کار رفته است. همچنین به میدان آوردن مردم به عنوان یکی از سیاست های راهبردی امام مطرح شده که می تواند ناظر به جنبه عملیاتی و راهبردی مکتب باشد .
این استاد حوزه درباره انتخاب اصطلاح ایدئولوژی نیز اظهار داشت: در کتاب « طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن » از تعبیرهای « توحید در جهان بینی » و « توحید در ایدئولوژی » استفاده شده است. همچنین در بیانات رهبر شهید انقلاب، تعابیری همچون اندیشه راهنما، فکر، ذهنیت انقلاب و نقشه راه به کار رفته که در تبیین این محور مورد توجه قرار گرفته اند .
بغدادی در پایان تأکید کرد: هدف این پژوهش، کشف الگویی برای دسته بندی منظومه فکری امام بر اساس بیانات رهبر شهید انقلاب بوده است و صورت بندی سه گانه جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی به عنوان الگویی پیشنهادی مطرح می شود که امکان بررسی و نقد علمی آن همچنان وجود دارد .
توحید؛ نقطه مرکزی منظومه فکری امامین انقلاب
حجت الاسلام میثم قاسمی، پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی، با قدردانی از تلاش علمی مؤلف و دست اندرکاران کتاب « مکتب امام راحل و شهید » اظهار داشت: این اثر کاری ارزشمند و قابل تقدیر است و روایت روان کتاب و مقایسه هایی که میان اندیشه امام راحل و امام شهید با اندیشه مدرن و غرب انجام شده، از جمله نقاط قابل توجه آن به شمار می رود .
وی با بیان اینکه این اثر را می توان در زمره کارهای تأسیسی دانست، افزود: نقدهای مطرح شده با هدف نفی اثر نیست، بلکه برای ارتقای آن و تبیین دقیق تر مبانی نظری و روش شناختی مطرح می شود .
قاسمی یکی از ابهام های اساسی کتاب را روشن نبودن تعریف مکتب دانست و تصریح کرد: اگر قرار است منظومه فکری امام راحل و امام شهید تبیین شود، ابتدا باید مشخص شود که مقصود از مکتب چیست و چه نسبتی میان مکتب و منظومه فکری وجود دارد. مکتب صرفاً مجموعه ای از گزاره های نظری نیست، بلکه ابعاد عملی و انگیزشی را نیز دربرمی گیرد .
این پژوهشگر با تفکیک منظومه پسینی از منظومه ارگانیک خاطرنشان کرد: در منظومه پسینی، پژوهشگر با توجه به هدفی از پیش تعیین شده، میان مجموعه ای از معارف و گزاره ها ارتباط برقرار می کند؛ اما در منظومه ارگانیک، اجزا و روابط آن ها از یک نقطه مرکزی شکل می گیرند و تناسبشان با همان نقطه قابل تبیین است .
وی افزود: اگر هدف، کشف منظومه ارگانیک اندیشه امام باشد، باید نشان داده شود که لایه ها و ابعاد مختلف این اندیشه چگونه از نقطه مرکزی آن سرچشمه می گیرند و چه ارتباط واقعی و درونی با یکدیگر دارند .
حجت الاسلام قاسمی با تأکید بر جایگاه توحید در منظومه فکری امامین انقلاب گفت: به اعتقاد من، نقطه مرکزی اندیشه امام راحل و امام شهید، توحید است و هر مفهوم مطرح شده در این منظومه باید از حیث نسبت آن با توحید، چگونگی برآمدن از این مبنا و دلالت های آن بررسی شود .
وی همچنین با اشاره به جایگاه حرکت و پویایی هستی در این منظومه، اظهار داشت: در بخش جهان بینی کتاب، توحید مورد توجه قرار گرفته است؛ اما به نظر می رسد موضوع حرکت و پویایی هستی، به عنوان یکی از اصول مهم این اندیشه، به اندازه کافی تبیین نشده است؛ مسئله ای که بر نحوه ارتباط میان مبانی و نتایج عملی نیز تأثیر می گذارد .
ضرورت تبیین ارتباط میان مبانی و راهبردهای عملی
پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی با نقد نحوه ارتباط بخش های مختلف کتاب بیان کرد: در بخش ایدئولوژی، مطالبی درباره مردم سالاری مطرح شده، اما نقش مردم و حرکت عمومی در تقابل های فرهنگی و ایدئولوژیک با غرب به روشنی برجسته نشده است. در مقابل، در فصل راهبردها به موضوعاتی مانند قیام لله، مردم سالاری دینی و بسیج عمومی پرداخته شده، اما ارتباط این مباحث با مبانی نظری پیشین به صورت روشن تبیین نشده است .
وی افزود: مخاطب باید دریابد که یک مبنای نظری چگونه به اصل راهنما تبدیل می شود و سپس چه نسبتی با راهبردها و اقدامات عملی پیدا می کند. صرف طرح مبانی در یک بخش و راهبردها در بخشی دیگر کافی نیست، بلکه باید نشان داد راهبردها چگونه از مبانی برخاسته اند و چه نسبتی با نقطه مرکزی منظومه دارند .
حجت الاسلام قاسمی در ادامه به نقد صورت بندی جهان بینی، ایدئولوژی و استراتژی پرداخت و تصریح کرد: مسئله، انکار وجود اندیشه راهنما در اسلام نیست؛ بلکه بحث بر سر این است که آیا صورت بندی اندیشه امام در قالب این سه گانه می تواند روابط واقعی و درونی اجزای آن را به درستی نشان دهد یا خیر .
وی با اشاره به تفاوت معانی و کارکردهای اصطلاح ایدئولوژی در مکاتب مختلف خاطرنشان کرد: نمی توان بدون توجه به تفاوت مبانی هستی شناختی و اصول عملی مکاتب، مفاهیم را صرفاً در قالب یک الگوی تحلیلی از پیش تعیین شده قرار داد. همچنین به روز بودن یک اندیشه، به خودی خود دلیل کافی برای قرارگرفتن آن در چارچوب ایدئولوژی نیست؛ زیرا به روز بودن بیشتر ناظر به مواجهه با مسائل روز است، درحالی که راهبرد به نحوه تحقق عملی اهداف و اصول مربوط می شود .
این پژوهشگر با اشاره به کاربرد واژه ایدئولوژی در آثار و بیانات رهبر شهید انقلاب گفت: برای تعیین نسبت میان مفاهیمی همچون ایدئولوژی و مکتب، باید کاربرد آن ها در آثار و بیانات ایشان با توجه به زمینه و مقصود گوینده بررسی شود و نمی توان همه موارد را بدون توجه به این ملاحظات در یک چارچوب واحد قرار داد .
وی در پایان تأکید کرد: تبیین دقیق منظومه فکری امام راحل و امام شهید مستلزم آن است که مفاهیم از ریشه ها و مبانی خود جدا نشوند و ارتباط واقعی میان جهان بینی، اصول راهنما و راهبردهای عملی به روشنی نشان داده شود؛ در غیر این صورت، ممکن است صورت بندی تحلیلی به جای کشف روابط درونی اندیشه، به جداسازی مفاهیم از مبانی و خاستگاه اصلی آن ها بینجامد .
نظام اندیشه بدون نظام اقامه کافی نیست
حجت الاسلام والمسلمین محمد عالم زاده نوری، معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه و داور علمی نشست، با تأکید بر ضرورت تداوم گفت وگوهای علمی درباره مکتب امام راحل و شهید اظهار داشت: تلاش متفکران انقلاب اسلامی، به ویژه امام راحل و رهبر شهید، در تبیین اندیشه های انقلاب اسلامی به صورت جمعی و با همراهی گروه های علمی دنبال شده است و گفت وگو درباره این موضوع، بحثی ارزشمند است که باید ادامه پیدا کند .
وی با بیان اینکه داوری نهایی درباره دیدگاه های مطرح شده در این نشست به بررسی بیشتر نیاز دارد، افزود: برای روشن شدن مقصود طرفین، لازم است این مباحث در جلسات دیگری ادامه یابد تا زمینه تفاهم و دستیابی به دیدگاهی مشترک فراهم شود .
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه با اشاره به موضوع اندیشه و اقامه خاطرنشان کرد: نظام اندیشه به تنهایی کفایت نمی کند، بلکه در کنار آن باید نظام اقامه و تحقق اندیشه نیز شکل بگیرد .
وی ادامه داد: از یک سو با نظام علمی، ذهنی و فکری مواجه هستیم که گزاره ها را سامان می دهد و از سوی دیگر، به نظامی عینی نیاز داریم که بتواند مطلوب ها را محقق کند. تحقق مطلوب ها نیز به اندیشه ورزی نیاز دارد، اما مسئله صرفاً به اندیشه ورزی محدود نمی شود و نظام سازی برای تحقق اهداف نیز ضرورت دارد .
حجت الاسلام و المسلمین عالم زاده نوری با اشاره به لایه های مختلف اندیشه بیان کرد: بخشی از اندیشه ها، مبنایی و بنیادین هستند که ظاهراً درباره نام گذاری آن ها به جهان بینی توافق وجود دارد. لایه دیگر، امتدادهای سیاسی و اجتماعی این مبانی است که در این بحث از آن با عنوان ایدئولوژی یاد شده است؛ هرچند به نظر می رسد اصرار خاصی بر این اصطلاح وجود ندارد .
وی تأکید کرد: آنچه در نظام اندیشه اهمیت دارد، صرفاً مجموعه اندیشه ها نیست، بلکه نظام مند بودن آن هاست. ارزش این کار در آن است که منظومه فکری استخراج شود و درباره ساختار و اجزای آن، توافق و تفاهم شکل بگیرد .
تأکید بر ادامه گفت وگوی علمی و ارائه الگوی ایجابی
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه با اشاره به نزدیکی دیدگاه های مطرح شده در نشست گفت: به نظر می رسد دیدگاه های دو طرف بسیار به یکدیگر نزدیک است و برای رسیدن به وفاق، راه طولانی ای در پیش نیست. بخشی از اختلاف نظرها نیز ممکن است به واژه ها، اصطلاحات و تفاوت در تعبیرها بازگردد .
وی گفت وگوی دوجانبه پایان جلسه را فرصتی برای روشن ترشدن مقصود طرفین دانست و پیشنهاد کرد حجت الاسلام میثم قاسمی در جلسه ای دیگر، الگوی اثباتی و ایجابی خود را ارائه کند تا این بحث از سوی دیگر نیز مورد بررسی قرار گیرد و زمینه گفت وگوی بیشتر فراهم شود .
حجت الاسلام و المسلمین عالم زاده نوری در پایان، ضمن قدردانی از تواضع سخنرانان و فضای علمی مباحث مطرح شده، ابراز امیدواری کرد که خداوند متعال توفیق پیشبرد این کار، تبیین معارف ناب اسلامی و انقلابی و گفتمان امام را به همگان عنایت فرماید .