عصر قم - دیدار امروز رهبر معظم انقلاب اسلامی و فرمانده کل قوا با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح و تدابیر راهبردی اعلام‌شده در این دیدار را باید در چارچوب مرحله جدیدی از راهبرد دفاعی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران تحلیل کرد.
به گزارش سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، دربازدارندگی پایدار امنیت ملی لازم است منظومه‌ای از قدرت، آمادگی، هوشمندی، انسجام و ظرفیت پاسخ ایجاد کرد که دشمن به طور کلی از طراحی و آغاز تجاوز منصرف شود و در صورت ارتکاب آن نیز نتواند دامنه، هزینه و زمان پایان درگیری را مطابق محاسبات خود تعیین کند. این همان گذار بازدارندگی مقطعی به بازدارندگی پایدار است .
تغییر محاسبات دشمن؛ جوهره راهبرد بازدارندگی
تأکید فرمانده کل قوا بر اینکه هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی مواجه شود، واجد یک پیام راهبردی مهم است: هیچ تجاوزی نباید برای طراحان آن، عملیاتی محدود، کم‌هزینه و قابل‌کنترل تلقی شود .
یکی از خطاهای محاسباتی در راهبردهای تهاجمی، تفکیک مصنوعی میان جنگ محدود، حمله نقطه‌ای، عملیات تروریستی، خرابکاری امنیتی و فشار نظامی است؛ گویی می‌توان با تغییر عنوان و شکل عملیات، از مسئولیت و پیامدهای آن گریخت. تدبیر اعلام‌شده، این محاسبه را به چالش می‌کشد. معیار پاسخ، تنها نام و شکل عملیات نیست؛ ماهیت تهدید، منشأ آن، آثار امنیتی و میزان تعرض به منافع و امنیت ملی ایران است. در این چارچوب، بازدارندگی مؤثر زمانی تحقق می‌یابد که دشمن سه واقعیت را بپذیرد :
اول، توان و اراده پاسخ جمهوری اسلامی ایران را نمی‌توان با یک عملیات محدود از میان برد .
دوم، آغاز تجاوز به معنای برخورداری از اختیار انحصاری برای تعیین دامنه و زمان پایان آن نیست. سوم، هزینه تجاوز می‌تواند به‌مراتب فراتر از برآورد اولیه طراحان آن باشد. بنابراین، بازدارندگی پیش از آنکه به معنای استفاده از قدرت باشد، به معنای تغییر محاسبات دشمن در حد پرهیز از استفاده از قدرت علیه ایران است .
پاسخ فوری و اثرگذار؛ عبور از بازدارندگی انفعالی
یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده در سخنان امروز، ترکیب سه مفهوم «فوری»، «اثرگذار» و «بدون محدودیت جغرافیایی» است .
فوری بودن پاسخ، ناظر به جلوگیری از شکل‌گیری تصور بی‌هزینه بودن تجاوز و فرصت‌یافتن متجاوز برای تثبیت دستاوردهای اولیه آن است. اثرگذار بودن پاسخ، به معنای تناسب میان ماهیت تهدید و توان پاسخ برای تغییر محاسبات و رفتار طرف متجاوز است. پاسخ فقط نمادین، اگر نتواند اراده تجاوز را متوقف کند، کارکرد بازدارنده کافی نخواهد داشت .
بدون محدودیت جغرافیایی نیز بیانگر آن است که دفاع از امنیت ملی نباید به یک محدوده جغرافیایی از پیش تحمیل‌شده محدود شود. منشأ تهدید و شبکه پشتیبانی آن، در ارزیابی امنیتی اهمیت دارد پیام ترکیبی این سه مؤلفه در کنار هم این است که ایران در برابر تهدید، نه منفعل خواهد بود و نه اجازه می‌دهد دشمن با انتخاب زمان، مکان و شکل حمله، تمام قواعد مواجهه را یک‌طرفه تعیین کند .
معماری اطلاعات نظامی؛ تقدم شناخت بر اقدام
تأکید بر تقویت معماری اطلاعات نظامی، یکی از بنیادی‌ترین بخش‌های این دیدار است. در جنگ‌های جدید، برتری اطلاعاتی و شناختی، مقدمه برتری عملیاتی است. قدرت نظامی بدون شناخت دقیق محیط تهدید، توانایی‌های دشمن، تحولات میدان و ارتباط میان اجزای مختلف یک منازعه، ممکن است به واکنش‌های پرهزینه و کم‌اثر منجر شود .
معماری اطلاعاتی باید از گردآوری داده‌های پراکنده فراتر رود و به نظامی یکپارچه برای شناخت، تحلیل، هشدار زودهنگام، ارزیابی تهدید و پشتیبانی از تصمیم‌گیری راهبردی تبدیل شود. این معماری، علاوه بر تهدیدهای نظامی، باید ابعاد امنیتی، فناورانه، اقتصادی و شناختی تهدید را نیز درک کند. نکته مهم آن است که اطلاعات باید به تصمیم درست و به‌موقع منتهی شود. انباشت اطلاعات بدون قدرت تحلیل، و تحلیل بدون سازوکار تصمیم‌گیری و اقدام، بازدارندگی ایجاد نمی‌کند .
دفاع بومی؛ استقلال در دکترین و تاکتیک
تأکید هم‌زمان بر تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. استقلال دفاعی فقط به معنای ساخت سلاح در داخل کشور نیست. ممکن است کشوری تجهیزات پیشرفته تولید کند، با این وصف، در طراحی راهبرد، شناخت محیط تهدید و شیوه مواجهه با دشمن همچنان وابسته به الگوهای دیگران باشد. دفاع بومی زمانی تحقق پیدا می‌کند که سه سطح به یکدیگر ترکیب شوند :
1 . استقلال در اندیشه و دکترین دفاعی؛ یعنی تعریف تهدید، امنیت و شیوه دفاع بر اساس واقعیت‌های جغرافیایی، سیاسی، تاریخی و تمدنی ایران .
2 . استقلال در طراحی و سازمان‌دهی توان دفاعی؛ یعنی تبدیل دانش و تجربه بومی به ساختارها و ظرفیت‌های متناسب با نیازهای کشور
3 . استقلال در تاکتیک و انعطاف عملیاتی؛ یعنی توان انطباق با تحولات سریع میدان و پرهیز از وابستگی به الگوهای ثابت و قابل پیش‌بینی. تجربه جنگ‌های اخیر نیز اهمیت این موضوع را برجسته کرده است: برتری فناورانه به‌تنهایی تضمین‌کننده پیروزی نیست؛ همان‌گونه که برخورداری از تجهیزات بومی بدون دکترین منسجم و سازمان‌دهی مناسب نیز کفایت نمی‌کند .
فناوری نوین و تولید مستمر قدرت دفاعی
تأکید بر رشد توانمندی‌های روزآمد دفاعی و امنیتی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، نشان‌دهنده ضرورت پیوند میان دفاع و پیشرفت علمی و فناورانه کشور است .
فناوری‌های هوش مصنوعی، سامانه‌های هوشمند، ارتباطات امن، ابزارهای شناسایی، تحلیل داده، جنگ الکترونیک و فناوری‌های نوین دفاعی، محیط امنیتی را به‌سرعت متحول می‌کنند. از این نظر، تولید قدرت دفاعی نباید به افزایش تعداد تجهیزات موجود محدود شود؛ باید به یک مسیر مستمر تحقیق، طراحی، تولید، ارزیابی، یادگیری و ارتقای توانمندی تبدیل شود .
گزارش فرماندهان درباره افزایش چندبرابری تولید انواع مهمات و سلاح‌های شناسایی، پشتیبانی و رزمی نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. بااین حال، معیار ارزیابی پیشرفت دفاعی فقط حجم تولید نیست؛ کیفیت، قابلیت اطمینان، پایداری زنجیره تأمین، استقلال قطعات و امکان ارتقای مستمر نیز باید مورد توجه قرار گیرد .
بنیه معنوی و روحیه جهادی؛ سرمایه انسانی قدرت دفاعی
قرار گرفتن تقویت بنیه معنوی و روحیه جهادی در کنار توسعه فناوری و توان رزمی، حاوی یک نگاه جامع به مفهوم قدرت است .
در نیروهای مسلح ؛ سرمایه انسانی، انضباط، انگیزه، اعتماد، ایمان، مسئولیت‌پذیری و روحیه فداکاری، از عناصر اصلی توان دفاعی به شمار می‌روند .
در منظومه فکری انقلاب اسلامی، قدرت مادی و معنوی دو مقوله پیوسته هستند. قدرت معنوی باید به اراده، استقامت، نظم، مسئولیت‌پذیری و توان اقدام مؤثر تبدیل شود و قدرت مادی نیز باید در خدمت دفاع از کشور، مردم و استقلال ملی قرار گیرد .
از همین رو، تأمین نیازهای معیشتی و پشتیبانی از نیروهای مسلح و خانواده‌های آنان بخشی از سیاست حفظ و تقویت سرمایه انسانی دفاع ملی است .
حمایت ملی؛ پیوند امنیت ملی و انسجام اجتماعی
یکی از فرازهای مهم این دیدار، معرفی حمایت ملی از نیروهای مسلح به‌عنوان یکی از ارکان بازدارندگی است. این تأکید نشان می‌دهد که دفاع از کشور فقط مأموریت سازمان‌های نظامی نیست؛ بلکه به میزان اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی، مشارکت مردم و احساس مسئولیت مشترک در قبال امنیت ملی وابسته است. اشاره رهبر انقلاب به حضور هشت‌ماهه ملت مبعوث در میدان‌ها و پیوند آن با دفاع مقدس هشت‌ساله، بیانگر تداوم یک منطق تاریخی در دفاع ملی است: پیوند میان مردم و نیروهای مسلح حائز اهمیت ویژه است. حمایت ملی فقط حضور در میدان‌ها نیست. حمایت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که مردم در عرصه‌های اقتصادی، علمی، فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای نیز در تقویت قدرت ملی مشارکت کنند. حفظ اعتماد عمومی، پاسخگویی نهادها، عدالت در توزیع هزینه‌های دفاعی و توجه به معیشت مردم، از الزامات استمرار این سرمایه اجتماعی است. به بیان دیگر، انسجام ملی هم پشتوانه بازدارندگی است و هم یکی از اهداف اصلی آن؛ زیرا امنیت پایدار باید به حفظ زندگی، کرامت و آرامش جامعه منتهی شود .
وحدت ساحات و جبهه مقاومت؛ امنیت منطقه‌ای و نظم آینده غرب آسیا
تأکید بر استواری هوشمندانه جبهه مقاومت و تعیین‌کنندگی وحدت ساحات در شکل‌دهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی غرب آسیا، نشان‌دهنده اهمیت پیوند میان امنیت ملی ایران و تحولات منطقه‌ای است .
واقعیت آن است که امنیت کشورهای منطقه از یکدیگر جدا نیست. تحولات امنیتی در خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای عمان، عراق، سوریه و سایر بخش‌های غرب آسیا، بر محیط راهبردی ایران تأثیر می‌گذارد .
در این چارچوب، وحدت ساحات را می‌توان به معنای هم‌افزایی سیاسی، امنیتی و راهبردی ظرفیت‌های جبهه مقاومت دانست .
این هم‌افزایی برای آنکه به امنیت پایدار منتهی شود، باید بر شناخت مشترک تهدیدها، هماهنگی سیاسی، استقلال تصمیم‌گیری بازیگران و رعایت منافع ملت‌های منطقه استوار باشد. نکته مهم‌تر، پیوند دادن امنیت منطقه‌ای با چشم‌انداز اتحاد ملت‌ها و دولت‌های اسلامی و شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی است .
این افق، امنیت را از یک مفهوم فقط نظامی فراتر می‌برد و آن را با همکاری اقتصادی، پیشرفت علمی، استقلال سیاسی، ثبات اجتماعی و همگرایی تمدنی پیوند می‌دهد .
به‌روزرسانی بانک اهداف؛ گسترش شناخت راهبردی از ظرفیت‌های دشمن
دستور به‌روزرسانی بانک اهداف با توجه به انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی ـ صهیونی، از دیگر بخش‌های قابل‌توجه این دیدار است. این تعبیر، بیانگر آن است که شناخت قدرت طرف مقابل نباید به شمارش تجهیزات نظامی و تأسیسات فیزیکی محدود شود. قدرت ملی و نظامی دولت‌ها از مجموعه‌ای از ظرفیت‌های مادی، فناورانه، اطلاعاتی، صنعتی، لجستیکی و سازمانی تشکیل می‌شود. بااین‌حال، گسترش شناخت از ظرفیت‌های طرف مقابل نباید با گسترش بی‌ضابطه دامنه اهداف اشتباه گرفته شود. هر اقدام دفاعی باید بر اساس معیارهای حقوقی و نظامی معتبر، از جمله تشخیص هدف نظامی، ضرورت، تناسب و رعایت مصونیت غیرنظامیان صورت گیرد. اهمیت این تدبیر در سطح راهبردی آن است که محاسبه هزینه تجاوز برای دشمن باید واقع‌بینانه، جامع و مبتنی بر شناخت تمام ظرفیت‌های درگیر باشد .
بازدارندگی نظامی، بازدارندگی جامع ملی
مجموعه تدابیر اعلام‌شده را می‌توان در قالب یک منظومه شش‌بعدی ارائه کرد :
بازدارندگی نظامی: برخورداری از آمادگی رزمی و توان پاسخ مؤثر .
بازدارندگی اطلاعاتی: شناخت دقیق تهدید و برخورداری از معماری اطلاعاتی یکپارچه .
بازدارندگی فناورانه: تولید مستمر قدرت و کاهش وابستگی‌های راهبردی .
بازدارندگی اقتصادی و پشتیبانی: استمرار تولید، تأمین نیازهای دفاعی و حفظ پایداری معیشتی نیروها و جامعه .
بازدارندگی اجتماعی و معنوی: انسجام ملی، اعتماد عمومی، سرمایه انسانی و روحیه جهادی .
بازدارندگی منطقه‌ای: هم‌افزایی ظرفیت‌های امنیتی و سیاسی منطقه در مسیر ثبات و استقلال ملت‌ها .
این ابعاد باید در یک نظام هماهنگ عمل کنند. ضعف در هر یک از آنها می‌تواند اثربخشی سایر مؤلفه‌ها را کاهش دهد. از همین نظر، بازدارندگی پایدار یک فرآیند مستمر آمادگی، تولید قدرت، ارزیابی و اصلاح است .
الزامات تبدیل تدابیر راهبردی به نظام اجرایی
برای تحقق عملی این منظومه، چند الزام مدیریتی و نهادی اهمیت دارد :
اول، تبدیل تدابیر فرمانده کل قوا به برنامه‌های مشخص، زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی در سطوح مختلف نیروهای مسلح .
دوم، ایجاد هماهنگی مؤثر میان ارتش، سپاه، نیروهای انتظامی، بسیج، وزارت دفاع و دستگاه‌های اطلاعاتی و پشتیبانی .
سوم، پیوند دادن دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، صنایع دفاعی و شرکت‌های دانش‌بنیان با نیازهای واقعی دفاعی کشور .
چهارم، طراحی نظام ارزیابی مستمر آمادگی دفاعی، تاب‌آوری زنجیره تأمین و کیفیت تصمیم‌گیری در شرایط بحران .
پنجم، تقویت پشتوانه اقتصادی و اجتماعی دفاع ملی از طریق حمایت از معیشت مردم، عدالت اجتماعی، تولید ملی و اعتماد عمومی .
ششم، تعریف سازوکارهای روشن فرماندهی، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی برای جلوگیری از ناهماهنگی و تصمیم‌های جزیره‌ای .
هفتم، پیوند دادن قدرت دفاعی با دیپلماسی فعال و مدیریت هوشمندانه بحران، به‌گونه‌ای که آمادگی نظامی و ظرفیت سیاسی برای جلوگیری از جنگ و تأمین منافع ملی مکمل یکدیگر باشند .
هدف قدرت، جلوگیری از جنگ و تضمین امنیت پایدار است. تدابیر راهبردی فرمانده کل قوا در بازدارندگی پایدار این است که جمهوری اسلامی ایران باید به سطحی از قدرت دفاعی و ملی دست یابد که هیچ دشمنی نتواند با محاسبه حمله محدود، عملیات تروریستی، فشار نظامی یا جنگ فرسایشی، امنیت و اراده ملی کشور را متزلزل کند. تأکید بر پاسخ فوری و اثرگذار، استقلال در دکترین و تاکتیک، معماری اطلاعاتی، فناوری‌های نوین، تولید مستمر قدرت، تقویت بنیه معنوی، حمایت ملی و وحدت ساحات، اجزای یک منظومه واحد هستند. در این منظومه، قدرت نظامی بدون پشتوانه مردم پایدار نیست؛ قدرت فناورانه بدون استقلال راهبردی کفایت نمی‌کند؛ قدرت اطلاعاتی بدون تصمیم‌گیری به‌موقع اثربخش نیست؛ و قدرت دفاعی بدون اقتصاد تاب‌آور و انسجام اجتماعی نمی‌تواند در بلندمدت استمرار یابد .
بازدارندگی پایدار نباید با جنگ‌طلبی یا گسترش نامحدود منازعه اشتباه گرفته شود. هدف نهایی قدرت دفاعی، جلوگیری از جنگ، دفع تجاوز، صیانت از تمامیت ارضی و استقلال کشور و فراهم کردن شرایط امنیت، پیشرفت و زندگی شرافتمندانه مردم است. بر این اساس، می‌توان جهت‌گیری اعلام‌شده در این دیدار را حرکت به‌سوی نظریه‌ای جامع‌تر از بازدارندگی دانست: بازدارندگی مبتنی بر تولید مستمر قدرت ملی، آمادگی هوشمندانه، پاسخ مسئولانه و انسجام راهبردی. این همان منطقی است که می‌تواند سایه جنگ را نه با اتکا به وعده‌های دشمن، بلکه با افزایش مستمر هزینه تجاوز و کاهش انگیزه آن از سر کشور دور کند .
۹ / ۸ / ۱۴۰۵
عباس کعبی