عصر قم - عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین تولید فعال فکر و علم به جای انفعال و پاسخگویی صرف را وظیفه جدی حوزه علمیه تلقی کرد و راهبردهایی چون خلاقیت در فقه، ورود به علوم انسانی نوین، جهانی اندیشیدن و تربیت فضلای زبده را برای تحقق «فقه امتساز» ضروری دانست.
حجت الاسلام حسین بنیادی عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، در گفتوگو با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، ضمن گرامیداشت درسهای آموخته از رهبر شهید ابراز داشت: با در نظر گرفتن پیام یکصدسالگی بازتأسیس حوزه علمیه قم، میتوان فصل نوینی را در حوزههای علمیه گشود. این پیام، شامل مباحثی در متن و فرامتن است که نیازمند دقت عالمانه مسئولان، اندیشمندان و خردمندان است. حوزه علمیه امروز در موقعیتی حساس و فرصتساز قرار دارد که با حفظ دستاوردها و میراث علمی، روشی، معنوی، اخلاقی و عرفانی خود، میتواند فصل جدیدی را رقم بزند.
راههای تحقق فقه امتساز در افق جهانی حوزههای علمیه
وی تحقق فقه امت ساز را بر چند نکته استوار دانست و افزود: برای دستیابی به «فقه امتساز»؛ یعنی فقهی پویا، در تراز جهانی و منطبق بر نیازهای مخاطبان متنوع در سراسر جهان، با اختلاف سلایق، مذاهب و اقوام، باید به نکات زیر توجه داشت:
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: نخست، خلاقیت و ابتکار در فقه. اکتفا به فقه موجود و عدم ورود به عرصههای نوین، ما را از تحولات جهانی عقب میاندازد. همانطور که رهبر معظم انقلاب فرمودند، باید با خلاقیت و مطالعه گسترده و چندوجهی، وارد این عرصه شد. دوم، ورود به عرصههای نوین علوم انسانی. فساد، بداخلاقیها و ستمهای استعمار و استثمار نوین، ریشه در دوری انسان از علوم انسانی الهی دارد. حوزههای علمیه شیعه، سرشار از معارف غنی در این زمینه هستند؛ اما مهم، عرضه این معارف به جهان، خصوصاً با ابزارهای نوین ارتباطی مانند اینترنت و رسانههاست. شناخت عرصههای جدید و تولید نرمافزارهای علوم انسانی توحیدی و مطابق با فطرت بشر، میتواند پاسخگوی نیاز امروز جهان باشد.
وی حفظ میراث اصیل و و ارزشمند اهل بیت در حوزه ها را ضروری دانست و خاطرنشان کرد: سوم، الگوگیری و حفظ میراث مکتوب، معنوی و روشی حوزه. قدمت بیش از هزارساله حوزههای علمیه و اتصال آن به زمان معصومین(ع)، پشتوانه عظیمی است. نباید این میراث ارزشمند در ابعاد روش، محتوا و ساختار علوم را فراموش کرد. جهاد خستگیناپذیر بزرگان در فقه، کلام، فلسفه، اخلاق و عرفان، الگوی ماست. حوزه علمیه قم امروز به بلوغی رسیده که میتواند این روش را با بهرهگیری از رویکردهای نوین، ادامه دهد.
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، افزود: چهارم، جهانی اندیشیدن و نشر جهانی معارف. این مهم در قالب «بلاغ مبین» در پیام رهبر انقلاب مطرح شده است. شناخت مخاطب جهانی، نیاز روز و ارائه محتوا با ادبیات جدید و جذاب، امری ضروری است. باید از ادبیات گفتاری و عرضه محصولات حوزوی غافل نشد و با ابتکار و بهرهگیری از اندیشمندان حوزوی، این روش را توسعه داد و پنجم، تربیت فضلای زبده در تراز جهانی. این نیز یکی از نکات فرامتنی پیام بازتأسیس حوزه است. باید به معنای واقعی به تربیت افرادی پرداخت که بتوانند در عرصههای بینالمللی، حرفی برای گفتن داشته باشند.
راهبردها و بایستههای فقه امتساز در حوزههای علمیه
وی در ادامه با تأکید بر بایسته های فقه امت ساز اظهار داشت: گاهی در بحث تربیت علما و فضلای زبده، تمرکز بر موسسات تخصصی، بدون ورود فنی و عملی به آن تخصص، کار را پیش نمیبرد. فضلایی که بتوانند در مناظرات، مکتوبات و مقالات، اندیشههای خود را به صورت عملی عرضه کنند، مورد نیاز هستند. حوزه علمیه با ظرفیت عظیم خود، باید بتواند چنین فضلایی را تربیت کند تا حوزه علمیه ما در جهان بدرخشد.
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: فرصت انقلاب اسلامی و تبیین حکمرانی اسلامی، زمینهساز فقه امتساز به معنای وسیع آن است؛ یعنی فقه معصوم، فقه اکبر و کلام. حوزههای علمیه، بهویژه قم، دارای فقهایی با درک بالا از مسائل نوپدید هستند. با برنامهریزی مبتکرانه و شناخت زمینهها و افراد، میتوان از این فرصت برای رشد فقه امتساز بهره برد و تعریفی جامع از آن ارائه داد که تمام بخشهای جامعه را در تراز جهانی پوشش دهد. امروزه جهان به دهکدهای کوچک تبدیل شده و پیامها به سرعت منتقل و مورد نقد و بررسی قرار میگیرند. با تولیدات محتوایی در تراز جهانی و مطابق با خواسته بشر، میتوان مراکز و مجامع جهانی را با محتوای توحیدی احیا کرد.
وی نیاز به مهارت آموزی در حوزه های علمیه را بیش از پیش ضروری دانست و افزود: مهارتآموزی در ساحتهای مختلف نیز امری ضروری است. تربیت یک فرد جامع در حوزه، نیازمند مهارتهای متعدد است، بهویژه مهارت زبانی برای ارتباطات گستردهتر. نباید مهارتآموزی را به موارد معدود محدود کرد. با گسترش دایره ارتباطات و شناخت گروههای هدف، میتوان مهارتهای بیشتری را آموخت. به عنوان مثال، در امر به معروف و نهی از منکر، نیاز به روحانیونی داریم که علاوه بر فقه، روانشناس و جامعهشناس نیز باشند، چرا که شناخت زمان، مکان، مخاطب و معروف، مستلزم دانش روانشناسی و جامعهشناسی است که از آن غفلت میشود.
ضرورت خروج از انفعال و پیشتازی در تولید علم
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بر لزوم پیشتازی در تولید پاسخ های اقناعی برای شبهات موجود در جامعه تأکید کرد و اظهار داشت: در این بحث، مسئله اصلی ما «تولید فکر، تولید اندیشه و تولید علم» به صورت فعال است، نه منفعل. گاهی در مواجهه با شبهات، بهجای آنکه پیشدستانه و جریانساز عمل کنیم، منتظر میمانیم شبههای مطرح شود و سپس در مقام پاسخ برآییم. این شیوه در محاورات اجتماعی و ادبیات ارتباطی، اثرگذاری عمیق و پایداری ندارد. ممکن است در مقطعی ثمربخش باشد، اما اگر همواره در موضع انتظار و واکنش بمانیم، معلوم نیست بتوانیم پاسخهای اقناعی، بهموقع و اثرگذار ارائه کنیم. بنابراین در حوزه تولید فکر و علم، باید رویکرد ما ایجابی و پیشبرنده باشد، نه صرفاً دفاعی و واکنشی.
وی ادامه داد: در همین راستا، کرسیهای آزاداندیشی، کرسیهای نظریهپردازی و دیگر ظرفیتهایی که برای گفتوگو، نوآوری و تولید علم تعریف شدهاند، باید در حوزههای علمیه احیا شوند و جدی گرفته شوند. هر یک از این کرسیها معنا و کارکرد خاص خود را دارند و میتوانند به شکوفایی فکری حوزه کمک کنند. این پرسش جدی مطرح است که این ظرفیتها چه زمانی قرار است در حوزههای علمیه بهصورت واقعی و مؤثر فعال شوند؟ در عین حال، نباید خود را به برنامهها و الگوهایی محدود کنیم که از بیرون حوزه و از مراکز غیرحوزوی بر ما تحمیل میشوند. حوزه علمیه قم و دیگر حوزهها، خود دارای سبک، منطق و ظرفیت ویژهای در نظریهپردازی و تولید محتوا هستند و باید همین سرمایههای درونی را به کار بگیرند. موتور محرکه حوزه، پژوهشهای نو و نظریات جدید است؛ و اگر به این بخش بها داده نشود، حرکت علمی حوزه بهتدریج کند و فرسوده خواهد شد.
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تأکید کرد : از سوی دیگر، بخش مهمی از این تحول به عرصه اجرا و مدیریت برمیگردد. تمام مباحثی که مطرح شد، در نهایت نیازمند معاونان و مدیران قوی، صاحبفکر، آیندهنگر و اهل تدبیر است. ما در بدنه حوزه، با نگاهی وسیع، افراد بسیاری را میتوانیم پیدا کنیم که قادرند مجموعه را از یک مرحله به مرحلهای دیگر منتقل کنند و آن فصل جدیدی را که در پیام حضرت آقا، بهویژه در بازتأسیس حوزه، فقه امتساز، بلاغ مبین و حکمرانی اسلامی مورد تأکید قرار گرفته، محقق سازند. برای این کار، باید از ظرفیت مدیرانی بهره گرفت که بتوانند نخبگان را مدیریت کنند، به جریانها خط بدهند و در میدان عمل جریانسازی کنند. متأسفانه اگر در طول این مدت، با وجود همه دغدغهها و مشکلات، بیشتر از چند کار تبلیغی یا چند جلسه مشورتی پیش نرفتهایم، این خود یک هشدار جدی است. نباید اجازه دهیم این مطالبات مهم، مانند برخی پیامهای دیگر، به حاشیه بروند یا به فراموشی سپرده شوند. در این مسیر، هیئتهای اندیشهورز باید فعال شوند و از ظرفیت جوانان و حتی پیشکسوتان و سالخوردگان حوزه که توان گشودن راههای جدید را دارند، بهدرستی استفاده شود؛ هم در معاونتهای مختلف و هم در سایر بخشهای ساختاری حوزه.
وی فقه امت ساز را در توسعه مسیر تمدن سازی توصیف کرد و ابراز داشت: این مجموعه نکات، علاوه بر اینکه میتواند به توسعه فقه امتساز در مسیر درست و در تراز مطلوب آن کمک کند، در سایر عرصهها نیز اثرگذار است و میتواند فضای حوزه را به سمت پویایی، تولید محتوا و کنشگری علمی فعال سوق دهد. با این حال، دو نکته بهعنوان آسیب مهم باید مورد توجه قرار گیرد. نخست، پرهیز از توسعه مباحث علمی، چه در سطح ساختاری و چه در سطح محتوایی، با شتابزدگی و عجله است. هرگاه سخن از ابتکار، روشهای نو یا طرحهای جدید به میان میآید، نخستین نکته این است که دچار هیجان و احساسات نشویم. هدف ما آن است که حوزه علمیه کهن را با تدبیر، عقلانیت و درایتی سنجیده به افقهای جدید برسانیم. این کار تنها در صورتی ممکن است که از هیجانزدگی فاصله بگیریم و مسیر را با آرامش، دقت و برنامهریزی پیش ببریم.
عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پایان یادآور شد: نکته دوم، غنا بخشیدن به پژوهشهای حوزوی و هدایت آنها به سمت پژوهشهای نوین است. با توجه به آسیبهای طبیعی و شرایطی که در سالهای اخیر رخ داده، باید بخش پژوهشی حوزه بیش از پیش تقویت شود. این تقویت، بدون مدیریت صحیح و بهرهگیری از مدیران کارآمد و صاحبفکر ممکن نیست. چرخه پژوهش باید بهدرستی هدایت شود تا تولیدات علمی حوزه در تراز بالاتری قرار گیرد و بتواند پاسخگوی نیازهای واقعی زمانه باشد. اگر این مسیر با تدبیر و جدیت دنبال شود، حوزه علمیه میتواند نهتنها در فقه امتساز، بلکه در همه عرصههای علمی و فکری، نقشآفرینی عمیقتر و اثرگذارتری داشته باشد.