هجمه ۳۴۰۰ صفحه‌ای غرب علیه وحی

عصر قم - نشست علمی «قرآن مورخان؛ پارادایم تاریخی انتقادی در غرب – تحلیل انتقادی مبانی، اهداف و پیامدها» با هدف بررسی رویکرد تاریخی-انتقادی غرب به قرآن و مبانی فکری آن، با حضور جمعی از پژوهشگران حوزه علوم قرآنی برگزار شد؛ در این نشست، حجت‌الاسلام محمدرضا پی‌سپار ضمن تشریح مبانی و روش‌های این جریان، بر ضرورت شناخت دقیق آثار و پاسخ‌گویی علمی به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره قرآن تأکید کرد.

به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست علمی «قرآن مورخان؛ پارادایم تاریخی انتقادی در غرب – تحلیل انتقادی مبانی، اهداف و پیامدها» توسط گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه با همکاری دبیرخانه جایزه جهانی شهید صدر، سه شنبه ۷ مهر ماه ۱۴۰۵ به صورت حضوری و برخط برگزار شد.
حجت‌الاسلام عبدالکریم بهجت‌پور ، مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه و دبیر علمی نشست، در سخنانی به ضرورت مبارزه عمیق فرهنگی اشاره کرد و اظهار کرد: جنگ‌های نظامی و اقتصادی با هدف مشغله‌ذهن کردن مسئولان طراحی شده‌اند تا از تخریب موریانه‌وار و فروپاشی فرهنگی و دینی مردم غافل شوند. تنگ‌ترین نقطه‌ای که دشمن می‌تواند ما را در آن شکست دهد، حوزه فرهنگ و به‌ویژه فرهنگ دینی و قرآنی است؛ لذا هوشیاری و دقت مضاعفی مورد نیاز است. ایشان ضمن تقدیر از اندیشورانی که مسائل کشور را رصد می‌کنند، تأکید کرد که این دغدغه‌ها باید به تمامی جامعه علمی و قرآنی منتقل شود.
بهجت‌پور در ادامه با اشاره به مفهوم «اتجاه تفسیری» و تأثیر پیش‌فرض‌های ذهنی بر برداشت از آیات، مثال زد که همان‌طور که صنعتی شدن اروپا و ورود این جریان به ایران موجب رشد اجتهاد در برابر اخباری‌گری شد، تنفس در هر فضای فکری، نگاه مفسر به آیات قرآن را تغییر می‌دهد.
وی همچنین با اشاره به جایزه جهانی شهید صدر، تأکید کرد: تخصص‌ها و فضیلت‌های حوزوی باید به‌خوبی شناسایی، ترویج و جهانی شوند و این جایزه تلاشی است تا حوزویان بتوانند نظریات جهانی خود را ارائه کرده و مورد حمایت قرار گیرند. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی آغازگر این گفت‌وگوها بوده و محوریت کار، حمایت از حوزویان است.
در ادامه این نشست، حجت‌الاسلام محمدرضا پی‌سپار ، پژوهشگر، مدرس و مترجم حوزوی در مقام ارائه، به بررسی تهدیدات فکری اشاره کرد و گفت: کتاب «ناصر القفاری» در رد عقاید شیعه در عربستان چاپ و در سطح جهانی منتشر شده است. بنده در بوسنی متوجه تیراژ بالای این کتاب شدم؛ اثری که با دقت زیاد و خط به خط به کتب شیعه ارجاع داده بود و با وجود اینکه به عنوان پایان‌نامه یک دانشجو مطرح شده، اما حجم اثر به‌گونه‌ای است که باور نمی‌شود کار یک نفر باشد.
وی افزود: سکوت ده ساله علمای ما در پاسخ به این کتاب باعث شد تا وهابیون، حوزه و علما را به تمسخر بگیرند. در نهایت، پس از آنکه مراجع عظام از فجیع بودن محتوای این اثر یاد کردند، مسئولیت پاسخ‌گویی به بنده واگذار شد.
پی‌سپار با اشاره به اثر «قرآن مورخان» بیان کرد: بسیاری از طلاب و فضلای ما حتی نام این کتاب را نشنیده‌اند، در حالی که این اثر نماینده رویکرد «تاریخی-انتقادی» غرب نسبت به قرآن و اسلام است. وی هشدار داد که ترجمه این کتاب به فارسی می‌تواند پایه‌های اعتقادی جوانان و حتی برخی محققان را متزلزل کند و اگر پاسخ‌های علمی و مناسبی ارائه نشود، به زودی با هجمه اعتقادی و فرهنگی بزرگی مواجه خواهیم شد.
وی در ادامه با اشاره به مشخصات این اثر تصریح کرد: این کتاب در حدود ۳۴۰۰ صفحه است و مؤلف آن، مقالات ۲۸ محقق جهانی را گردآوری کرده است. این اثر که به زبان فرانسوی است (و گزارش‌های انگلیسی فراوانی دارد)، توسط دو ویراستار از جمله آقای «امیرمعزی» (ساکن فرانسه) تدوین شده است. در حال حاضر ۸ یا ۹ مقاله از این کتاب ترجمه شده و متن ورد آن در اختیار محققان قرار گرفته تا با کمک هوش مصنوعی، ترجمه و نقد شود.
ادعای بیهوده
وی در تبیین مفهوم «رویکرد تاریخی-انتقادی» اظهار کرد: در این رویکرد، متون مقدس از جمله قرآن کریم را به فضای تاریخی بازگردانده و تحلیل می‌کنند تا این نتیجه را بگیرند که قرآن پدیده‌ای تاریخی و بشری است، نه وحی الهی؛ و آن را محصول اواخر دوران باستان و فضای جاهلی عربستان می‌دانند. ریشه این دیدگاه در شک‌گرایی قرن نوزدهم نهفته است. در همین راستا، افرادی چون «جان ونزبرو» در کتاب مطالعات قرآنی و «جان بولتون» در اثر خود پیرامون جمع‌آوری قرآن، موضوعاتی را مطرح کرده‌اند. وی خاطرنشان کرد که در غرب، حجم مقالات و کتب نوشته شده درباره علوم قرآنی و اسلامی (به زبان‌های غربی)، حتی از آثار عربی و فارسی نیز بیشتر است و آن‌ها در تحلیل‌های خود به جزئی‌ترین مسائل پرداخته‌اند.
پی‌سپار در ادامه تأکید کرد: عدم تسلط ما بر زبان‌های انگلیسی، فرانسوی و سایر زبان‌های متداول، مانعی بزرگ در مسیر پژوهش‌های ماست و باعث می‌شود در تحقیقات خود به مطالعات غربی مراجعه نکنیم. این یک نقطه ضعف جدی است؛ زیرا برای تبدیل شدن به محققانی در سطح اول در هر موضوع قرآنی، ضروری است بدانیم در غرب در مورد آن موضوع چه دیدگاه‌ها و تحلیل‌هایی ارائه شده است.
پیش‌فرض‌های باطل
وی در تشریح دیدگاه‌های نویسندگان این کتاب اظهار کرد: مؤلفان بر اساس پیش‌فرض‌هایی خاص پیش رفته و برای اثبات آن‌ها استناداتی را مطرح کرده‌اند. دو پیش‌فرض بنیادین آن‌ها این است که نخست، قرآن محصول مناقشات مسیحی-یهودی در دوره جاهلیت است و دوم، تمامی روایات اسلامی به دلیل فاصله زمانی از صدر اسلام، جعل یا سانسور شده و در خدمت منافع فرقه‌های مذهبی بوده‌اند و لذا فاقد اعتبارند.
وی در ادامه تصریح کرد: کتاب « قرآن مورخان » جامع‌ترین اثری است که با این پیش‌فرض‌ها و با بهره‌گیری از انواع روش‌شناسی‌ها تدوین شده است. ساختار این اثر به گونه‌ای است که مجلد اول را به مبانی (شامل یک مقدمه و ۲۰ مقاله) اختصاص داده و در مجلدات بعدی، آیاتی منتخب از ۱۱۴ سوره قرآن را با همین متدولوژی تحلیل کرده‌اند. کل این اثر در مجموع حدود ۳۴۰۰ صفحه است.
این مترجم و مدرس حوزوی بیان کرد: نویسندگان این اثر، ماهیت قرآن را «متنی تاریخی و بشری» می‌دانند؛ در حالی که ما معتقدیم قرآن وحی الهی و اساساً «فراتاریخی» است، هرچند بسیاری از آیات آن دارای شان نزول هستند. در رویکرد سنتی، منابع معتبر هستند و ما میان اخبار معتبر و جعلیات تفکیک قائل می‌شویم، اما در رویکرد تاریخی-انتقادی، تمامی منابع متأخر فاقد اعتبار شمرده می‌شوند. ما معیارهای مشخصی برای اعتبارسنجی روایات داریم، اما آن‌ها معتقدند چون قرآن را متنی بشری و متعلق به صدر اسلام می‌دانند، اعتبار آن را صرفاً در گرو حقایق تاریخی-تجربی می‌بینند؛ به این معنا که تنها در صورت یافتن شواهدی مادی (مانند کتیبه‌ها یا لوح‌های سنگی) از آیات قرآن و اسلام، وجود آن‌ها را می‌پذیرند و در غیر این صورت، آن را پدیده‌ای ساخته‌شده در دوران بعد می‌دانند.
وی در ادامه اظهار کرد: در رویکرد سنتی، مورخ به صحت قرآن و روایات ایمان دارد، اما در رویکرد تاریخی-انتقادی، ایمان را از فرآیند پژوهش جدا کرده و صرفاً دلایل تجربی را می‌پذیرند. روش‌های پژوهشی آن‌ها متنوع است و از جمله آن‌ها می‌توان به زبان‌شناسی و ریشه‌شناسی (اتیمولوژی) اشاره کرد تا بررسی کنند هر لغت از چه زبانی گرفته شده یا چه کلماتی میان زبان‌های مختلف (مانند فارسی و عربی) تبادل شده است. از این رو، نیاز مبرمی به محققانی داریم که به هر دو زبان (زبان مبدأ و زبان‌های غربی) مسلط باشند تا بتوانند به شبهات مطرح در این کتاب پاسخ دهند.
نقد منبعی از سوی مستشرقان
پی‌سپار در ادامه به روش‌های دیگر این جریان اشاره کرد و گفت: یکی از متدهای آن‌ها «نقد منبع» است؛ بدین معنا که با بررسی نسخه‌های مختلف، مدعی می‌شوند برخی آیات و عبارات قرآن در انجیل، تورات و کتب پیشین وجود داشته است. برای نمونه، در کتاب « هاجریسم » تأکید شده که قصص قرآنی عمدتاً از کتاب مقدس گرفته شده و مفاهیم اسلامی از طریق هاجر به حضرت ابراهیم بازمی‌گردد و اسلام به‌طور مستقل محتوایی ارائه نداده است. رویکرد دیگر، «تحلیل ادبی» است. در این دیدگاه، معتقدند برخی عبارات قرآن ناظر به فرهنگ جاهلی است و قرآن از آن فرهنگ اقتباس کرده یا سبک ادبی آن در دوران جاهلیت رایج بوده است. در همین راستا، «جان ونزبرو» در کتاب مطالعات قرآن به تحلیل فرمی و نقد ادبی پرداخته و با بررسی فرم‌های مختلفی چون شعر، مَثَل و متون حقوقی، بر روی قرآن تحقیق کرده است.
پی‌سپار تصریح کرد: ونزبرو مدعی است که قرآن محصول یک تکامل تدریجی است و نه وحیی یک‌باره؛ همچنین «بولتون» اثر خود را صرفاً به موضوع تدوین قرآن اختصاص داده است. نتیجه مشترک تمامی این مطالعات تحقیقی در غرب، تلاش برای معرفی قرآن و روایات اسلامی به عنوان منابعی «فاقد اعتبار و اطمینان» است.
وی با تأکید بر اینکه بدون آشنایی با آثار نویسندگان این کتاب، درک عمیقی از محتوای آن حاصل نمی‌شود، افزود: نویسندگان این اثر همگی صاحب مقاله و تخصص در حوزه قرآن هستند و دیدگاه‌هایشان در این کتاب جمع‌آوری شده است؛ لذا برای نقد درست «قرآن مورخان»، شناخت دقیق مؤلفان و پیش‌فرض‌های ذهنی آنان ضروری است.
وی در ادامه، به چهره‌های معاصر این جریان اشاره کرد و گفت: «شومیکر» و «نویورت» از اندیشمندانی هستند که با رویکرد ادبی تلاش کرده‌اند آیات قرآن را به کتب مسیحی و یهودی بازگردانند تا پروژه «اقتباس اسلام از ادیان پیشین» را تقویت کنند. در فضای اسلامی نیز افرادی چون «نصر حامد ابوزید» و «محمد آرگون» مطالعاتی از این دست ارائه داده‌اند.
پی‌سپار در پایان بیان کرد: هرچند برخی اندیشمندان غربی به آثار مستشرقان نقد وارد کرده‌اند و حتی برخی از آرای خود بازگشته‌اند، اما همچنان این تئوری‌ها در سطح جهانی غلبه دارند. دلیل اصلی این موضوع را جذابیت ذاتی «نقد و پرسشگری» دانست و تصریح کرد که به همین سبب، علی‌رغم وجود ردیه‌های علمی، رویکرد تاریخی-انتقادی در دانشگاه‌های دنیا غالب شده و به یک «مُد» علمی تبدیل گشته است.