عصر قم - رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور با اشاره به نقش ساختارهای قدرت و الگوریتم‌ها در جهت‌دهی به محتوای دریافتی کاربران، بر ضرورت تقویت سواد شناختی و عبور از مصرف منفعلانه محتوا به سمت کنشگری آگاهانه تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، آیین افتتاحیه هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ایران با حضور جواد نصیری، رئیس سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی؛ بهاره نصیری، دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی؛ میثم غلامی، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور و محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای شنبه ۲ آبان ماه در سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی برگزار شد.
تاکید قرآن کریم بر مسئولیت‌پذیری و اخلاق رسانه‌ای
جواد نصیری، رئیس سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی و مدیر خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، درباره نسبت و ارتباط قرآن کریم با مفهوم سواد رسانه‌ای گفت: نسبت قرآن و سواد رسانه‌ای را می‌توان در سه نکته بیان کرد. قرآن کریم در زمینه سواد رسانه‌ای پاسخ‌هایی دارد و رویکردهایی را مشخص کرده است. یکی از رویکردهای مهم قرآن کریم، راستی‌آزمایی است که اصلی قرآنی به شمار می‌رود. در آیه ششم سوره مبارکه حجرات اشاره‌ای شده است.
نصیری، درباره محتوا و مضمون این آیه قرآن گفت: مضمون این آیه آن است که اگر فردی فاسق، خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید تا مبادا ناآگاهانه به گروهی آسیب برسانید و سپس از کرده خود پشیمان شوید. این آیه یکی از مبانی مهم قرآنی برای مواجهه انتقادی با اطلاعات است. در فضای رسانه‌ای امروز، هر کاربر تلفن همراه عملاً می‌تواند دریافت‌کننده، تولیدکننده یا منتشرکننده پیام باشد. بنابراین، مسئولیت ما صرفاً به درست فهمیدن خبر محدود نمی‌شود، بلکه باید از صحت آن، اعتبار منبع و درستی انتشارش نیز اطمینان حاصل کنیم.
رئیس سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی، ادامه داد: برای مثال، وقتی خبری نگران‌کننده درباره سلامت، امنیت یا مسائل اجتماعی دریافت می‌کنیم، باید پیش از ارسال آن برای دیگران، منبع اصلی را بررسی کنیم، منابع معتبر دیگر را بسنجیم و واقعیت را از شایعه تشخیص دهیم.
او، به تاکید قرآن بر مسئولیت‌پذیری در انتقال پیام اشاره و بیان کرد: نکته دوم، مسئولیت‌پذیری در گفتار و انتقال پیام است. در آیه ۳۶ سوره مبارکه اسرا آمده است: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا.» مضمون این آیه آن است که از چیزی که به آن علم ندارید، پیروی نکنید؛ زیرا گوش، چشم و دل، همگی مورد پرسش قرار خواهند گرفت.
نصیری، افزود: این اصل در عصر رسانه‌های دیجیتال معنایی بسیار کاربردی دارد؛ یعنی ندانستن، مجوز اظهارنظر قطعی نیست؛ دیدن یک تصویر، دلیل کافی برای پذیرفتن روایت همراه آن نیست و پربازدید بودن یک مطلب نیز لزوماً به معنای صحت آن نیست.
رئیس سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی، درباره مفهوم اخلاق رسانه‌ای در قرآن کریم گفت: نکته سوم، اخلاق رسانه‌ای است که باید مکمل سواد رسانه‌ای باشد. خداوند در آیه ۱۲ سوره مبارکه حجرات می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضًا.» در این آیه، خداوند از بدگمانی، تجسس در امور شخصی و پنهانی دیگران و غیبت کردن نهی می‌کند.
او، افزود: مضمون این آیه نشان می‌دهد که مواجهه درست با اطلاعات، تنها مسئله‌ای فنی نیست، بلکه با اخلاق، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی نیز ارتباط دارد. ممکن است خبری درست باشد، اما انتشار آن به دلیل نقض حریم خصوصی، تحقیر یک انسان یا دامن زدن به اختلاف، غیراخلاقی باشد.
نصیری، توجه به پنج نکته را پیش از انتشار مطلب ضروری دانست و بیان کرد: پیش از انتشار هر مطلب، علاوه بر این پرسش که «آیا این خبر درست است؟»، باید از خود بپرسیم که آیا انتشار آن ضروری، منصفانه و مسئولانه نیز هست؟ پیشنهاد من، به‌عنوان یک الگوی ساده، رعایت پنج مرحله است: نخست، پیش از باور کردن یک خبر، مکث کنیم. دوم، منبع اصلی خبر را بشناسیم و اعتبار آن را بررسی کنیم.
رئیس سازمان فعالیت‌های قرآنی جهاد دانشگاهی، ادامه داد: سوم، تاریخ انتشار و زمینه خبر یا مطلب را با منابع مستقل تطبیق دهیم. چهارم، واقعیت را از نظر شخصی، تبلیغات و محتوای دست‌کاری‌شده جدا کنیم. پنجم، پیش از بازنشر پیام، پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن را بسنجیم.
سواد رسانه‌ای، مسئولیتی جمعی در برابر جامعه و آینده
بهاره نصیری، دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با تأکید بر ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای در جامعه گفت: سواد رسانه‌ای صرفا مجموعه‌ای از مهارت‌ها برای انتخاب صحیح نیست، بلکه نوعی مسئولیت‌پذیری در برابر انسان، جامعه و آینده به شمار می‌رود.
نصیری، با بیان اینکه ارتقای سواد رسانه‌ای در ایران صرفاً یک فعالیت علمی و حرفه‌ای نیست، گفت: این موضوع ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای جامعه و آینده فرزندان این سرزمین است. در روزگاری که رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگری در شکل‌گیری اندیشه‌ها، نگرش‌ها، بینش‌ها و سبک زندگی نقش دارند، سخن گفتن از سواد رسانه‌ای، سخن گفتن از توانمندی انسان برای فهم جهان پیرامون، مواجهه آگاهانه و بیمه با پیام‌ها و تصمیم‌گیری‌های مسئولانه است.
دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، با تأکید بر اهمیت مسئولیت‌پذیری در حوزه سواد رسانه‌ای بیان کرد: سواد رسانه‌ای، بیش از آنکه مجموعه‌ای از مهارت‌ها برای رسیدن به انتخابی صحیح باشد، حکم مسئولیت‌پذیری در برابر انسان، جامعه و آینده را دارد. برنامه‌های هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با مشارکت نهادهای فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای برگزار می‌شود.
او، با اشاره به اهداف برگزاری این رویداد، بیان کرد: امروز گرد هم آمده‌ایم تا حاصل بخشی از این تلاش جمعی را در قالب برنامه‌های هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی به اشتراک بگذاریم؛ برنامه‌هایی که امیدواریم فرصتی برای افزایش ظرفیت‌های علمی و حرفه‌ای بازیگران حوزه سواد رسانه‌ای، گسترش گفت‌وگوهای تخصصی و برداشتن گام‌های مؤثرتر در مسیر ارتقای سواد رسانه‌ای ایران فراهم کنند.
نصیری ادامه داد: به‌عنوان دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، باور دارم که ارزش این رویداد صرفاً به برگزاری برنامه‌ها نیست؛ ارزش واقعی آن در مسیری است که پس از این روزها نیز ادامه خواهد یافت، در همکاری‌هایی که شکل می‌گیرد و در اثری که بتوانیم در زندگی رسانه‌ای مردم، به‌ویژه نسل آینده، بر جای بگذاریم.
دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، با اشاره به زمان برگزاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی و شعار آن، گفت: برنامه هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ایران، از دوم تا هشتم آبان‌ماه، با مشارکت نهادهای فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای کشور، با هدف ارتقا و ترویج سواد رسانه‌ای شهروندان و با شعار «مسئولیت همگانی و عمومی‌سازی سواد رسانه‌ای» برگزار می‌شود.
او، به تشریح برنامه‌های هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی پرداخت و بیان کرد: برنامه‌های این رویداد از روز شنبه دوم آبان‌ماه آغاز می‌شود و تا جمعه هشتم آبان‌ماه ادامه خواهد داشت. روز شنبه دوم آبان‌ماه، هم‌زمان با مراسم افتتاحیه، دو برنامه در دستور کار قرار دارد. در بخش نخست، از کانال والدگری رسانه‌ای با عنوان «قطب‌نمای رسانه» در پیام‌رسان شاد رونمایی خواهد شد. هدف از راه‌اندازی این کانال، آموزش مهارت‌های موردنیاز پدران و مادران در عصر هوش مصنوعی است.
نصیری افزود: در بخش دوم، از پوستر دوره تخصصی تربیت مربی رونمایی می‌شود. این دوره با محوریت آموزش‌های تخصصی، مهارت‌محور و کاربردی، با حضور جمعی از استادان برجسته ایران و با همکاری انجمن سواد رسانه‌ای ایران و پژوهشگاه فضای مجازی برگزار خواهد شد. همچنین یکشنبه ۳ آبان، همایش والدگری رسانه‌ای برای خانواده‌ها، به میزبانی استان البرز، در دو بخش برگزار خواهد شد. بخش نخست شامل کارگاه آموزشی والدگری رسانه‌ای با محوریت فرزندپروری دیجیتال است و بخش دوم به کارگاه اصول و مهارت‌های استفاده آگاهانه از رسانه‌ها اختصاص دارد. این برنامه در سالن اجتماعات شهر پردیس، شهرداری پردیس، استان البرز برگزار خواهد شد.
دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، درباره برنامه روز دوشنبه چهارم آبان‌ماه نیز بیان کرد: نشست هم‌اندیشی مرکز ملی فضای مجازی با موضوع «سکوها و رسانه‌های فضای مجازی در ارتباطات رسانه‌ای» برگزار می‌شود. مسئولیت برگزاری این نشست بر عهده معاونت امور محتوایی مرکز ملی فضای مجازی خواهد بود.
همچنین روز سه‌شنبه پنجم آبان‌ماه، دوره آموزشی دانشگاه فرهنگیان برگزار خواهد شد که در این برنامه نیز در خدمت عزیزان خواهیم بود.
او، به برنامه روز چهارشنبه ششم آبان‌ماه پرداخت و بیان کرد: وبینار هوش مصنوعی با همکاری آکادمی داستان و انجمن سواد رسانه‌ای ایران، ویژه معلمان و مربیان سواد رسانه‌ای ۶ آبان برگزار خواهد شد. در نهایت، روزهای پنجشنبه و جمعه، هفتم و هشتم آبان‌ماه، همایش «سواد رسانه‌ای و شهروند آگاه» به همت استانداری البرز و شهرداری کرج برگزار خواهد شد.
نصیری با اشاره به برنامه‌های تکمیلی پس از پایان هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، گفت: پس از برگزاری این هفته، برنامه‌های تکمیلی دیگری نیز در هفته‌ها و ماه‌های آینده پیش‌بینی شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به دوره آموزشی تربیت روایت در بازی‌های رایانه‌ای اشاره کرد. این دوره از دهم آبان‌ماه به‌صورت مجازی و توسط بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای برگزار خواهد شد.
دبیر شورای سیاست‌گذاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، ادامه داد: برنامه دیگر، رونمایی، نقد و بررسی کتاب‌های منتشرشده در حوزه سواد رسانه‌ای طی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ است که توسط معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار خواهد شد. این برنامه احتمالاً در آذرماه برگزار می‌شود.
او، ادامه داد: برنامه دیگر، برگزاری پویش سواد رسانه‌ای توسط سازمان فرهنگی هنری شهرداری است که جزئیات و زمان‌بندی این پویش در آینده نزدیک، متعاقباً از سوی سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران اعلام خواهد شد.
باید از سواد رسانه‌ای به سمت سواد هوش مصنوعی حرکت کنیم
میثم غلامی، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور، با اشاره به تغییرات فضای رسانه‌ای و گسترش نقش هوش مصنوعی و الگوریتم‌ها در زندگی روزمره، بیان کرد: با توجه به تلاش‌هایی که تاکنون در حوزه سواد رسانه‌ای انجام شده است، به نظر می‌رسد اکنون در دوره‌ای قرار داریم که باید از سواد رسانه‌ای به سمت سوادهای دیگری حرکت کنیم که اهمیت فزاینده‌ای یافته‌اند. لازم است در کنار مباحث متداول سواد رسانه‌ای، به ابعاد دیگری نیز توجه کنیم؛ چراکه بخشی از چالش‌های امروز جامعه به نحوه دریافت و ارزیابی اطلاعات، سازوکارهای انتخاب و توزیع محتوا و تأثیر فناوری‌های جدید بر باورهای افراد مربوط می‌شود.
غلامی با تأکید بر اهمیت سواد شناختی گفت: در حال حاضر، در سه سطح با مشکلاتی مواجه هستیم که نیازمند توجه جدی‌اند. نخستین سطح، حوزه شناخت و سواد شناختی است که به نظر من در این زمینه با چالش‌های زیادی روبه‌رو هستیم. برای مثال، اینکه افراد چگونه اطلاعات را دریافت و ارزیابی می‌کنند، موضوعی پیچیده است. اگرچه این مسئله در چارچوب مباحث سواد رسانه‌ای نیز مطرح می‌شود، اما بُعد شناختی آن نیازمند توجه مستقل و بیشتری است. در ایران، تاکنون کار چندانی در این زمینه انجام نداده‌ایم.
رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور با اشاره به تجربه برخی کشورهای دیگر در این حوزه اظهار کرد: با نگاهی به کشورهای دیگر می‌توان دید که موضوع شناخت به‌طور جدی مورد توجه قرار گرفته و مطالب و متون بسیاری درباره آن تولید شده. برای مثال، در آلمان بخش قابل‌توجهی از مباحث به موضوعات شناختی اختصاص دارد. به نظر من، لازم است این موضوع در دوره‌های آموزشی سواد رسانه‌ای نیز مورد توجه قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه فضای مجازی کشور با اشاره به انتشار گسترده محتوا در شبکه‌های اجتماعی در جریان جنگ قبلی اظهار کرد: در آن مقطع، حجم زیادی از محتوا در شبکه‌های اجتماعی منتشر و میان کاربران دست‌به‌دست می‌شد. این محتواها در چارچوب ساختاری از قدرت تولید شده بودند که تصمیم گرفته بود جامعه را دچار خشم کند. بر اساس یک پیمایش وزارت کشور، میزان خشم جامعه نیز پایش می‌شود و در آن مقطع، این شاخص افزایش پیدا می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که ساختار قدرت می‌تواند نقش جدی در شکل‌دهی به وضعیت جامعه داشته باشد.
غلامی تأکید کرد: بنابراین، دومین سطحی که باید در مباحث سواد به آن توجه کنیم، شناخت ساختار قدرت و نحوه تأثیرگذاری آن بر محتوایی است که مردم دریافت می‌کنند.
وی، سومین سطح مهم در مباحث سواد را کنشگری دانست و گفت: باید از خود بپرسیم که آیا افرادی منفعل هستیم و هر محتوایی را که به سمت ما می‌آید، دریافت و مصرف می‌کنیم یا اینکه اطلاعات را خودمان ارزیابی می‌کنیم و درباره اینکه چه محتوایی را ببینیم و به چه موضوعی توجه کنیم، تصمیم می‌گیریم؟ کنشگری یکی از ابعاد مهم سواد است که باید مورد توجه قرار گیرد. در کنار آن، سواد الگوریتمی نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است؛ زیرا الگوریتم‌ها تقریباً در بسیاری از حوزه‌های مرتبط با رسانه و سواد، نقش جدی ایفا می‌کنند.
غلامی در ادامه با تأکید بر ضرورت توجه به سواد هوش مصنوعی اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که باید به‌طور جدی به آن بپردازیم، سواد هوش مصنوعی است؛ چراکه پاسخ‌های تولیدشده به‌وسیله این فناوری ممکن است، با وجود ظاهر منظم و منسجم، حاوی اطلاعات نادرست باشند.
وی تأکید کرد: سواد هوش مصنوعی صرفاً به این معنا نیست که تشخیص دهیم یک خبر درست است یا غلط یا اطلاعات به شکلی منظم و ساختاریافته ارائه شده‌اند. بلکه باید بپرسیم آیا این اطلاعات مسئله ما را حل می‌کنند؟ آیا اساساً با مسئله‌ای که با آن مواجه هستیم، ارتباط دارند؟ و آیا می‌توان به آن‌ها اعتماد کرد؟ این پرسش‌ها همگی در چارچوب بحث سواد هوش مصنوعی قرار می‌گیرند و لازم است در آموزش‌های مرتبط با این حوزه مورد توجه قرار گیرند.