عصر قم - معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با تأکید بر ضرورت شناخت ظرفیت‌ها و واقعیت‌های اجتماعی نهاد روحانیت، اصلاح نظام تبلیغ دین را نیازمند پرهیز از تشکیلات موازی و توجه به نیازهای واقعی مردم دانست.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام رضا عزت‌زمانی، معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی در چهارمین نشست از سلسله نشست‌های «جامعه‌شناسی حوزه و روحانیت» با موضوع «بایسته‌های نظام تبلیغ دین در وضع تعیینی نهاد روحانیت»، با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق واقعیت‌های اجتماعی و ظرفیت‌های موجود در نهاد روحانیت اظهار کرد: اگرچه اصلاح ساختارها برای سامان‌دهی نظام تبلیغ دین ضروری است، اما ساختار باید محصول شناخت وضع موجود و تعیین دقیق مأموریت‌ها باشد، نه نقطه آغاز اصلاحات؛ چراکه ورود ابتدایی به ساختارسازی، بدون شناخت حقیقت میدان، ممکن است به تکرار مشکلات گذشته و شکل‌گیری تشکیلات موازی منجر شود.
وی با بیان اینکه تعیین وضع تعیینی نهاد روحانیت و اصلاح ساختارهای آن دو موضوع مرتبط اما دارای ترتیب مشخص هستند، افزود: ابتدا باید مشخص شود نهاد روحانیت چه هویتی دارد، چه ظرفیت‌هایی در اختیار آن است و در عرصه اجتماعی چه مأموریت‌هایی بر عهده دارد. پس از این مرحله می‌توان درباره ساختار متناسب با آن تصمیم گرفت. نمی‌توان صرفاً از جایگاه یک دستگاه اداری برای نهادی با چنین عظمت و پیشینه‌ای تصمیم گرفت و بدون شناخت واقعیت‌های آن، مأموریت و ساختار جدیدی تعریف کرد.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی با انتقاد از تجربه ساختارسازی‌های بدون شناخت کافی تصریح کرد: امروز در حوزه و نهاد روحانیت با مجموعه گسترده‌ای از دستگاه‌ها و مؤسسات مواجه هستیم که در برخی عرصه‌ها به جای هم‌افزایی، موجب تفرقه، تشتت و موازی‌کاری شده‌اند. بخش مهمی از مشکلات کنونی نیز از همین رویکرد ناشی شده است که پیش از شناخت دقیق مأموریت‌ها و ظرفیت‌ها، به سراغ تعیین ساختار و ایجاد تشکیلات رفته‌ایم.
وی با اشاره به ظرفیت‌های میدانی روحانیت خاطرنشان کرد: شناخت اجتماعی و محلی برخی مجموعه‌های مردمی و تبلیغی، گاهی از دستگاه‌های رسمی و حتی مجموعه‌های اجرایی کشور دقیق‌تر است. برای نمونه، در برخی محلات قم، امام جماعت و فعالان مسجدی اطلاعاتی از وضعیت خانوارها، مسائل اجتماعی و نیازهای مردم دارند که دستگاه‌های رسمی برای دستیابی به آن باید از همین افراد کمک بگیرند. این تجربه نشان می‌دهد که بخش مهمی از سرمایه اطلاعاتی و اجتماعی نهاد روحانیت در متن زندگی مردم قرار دارد و نمی‌توان آن را صرفاً با ساختارهای اداری و آمارهای رسمی شناخت.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با تأکید بر اینکه هویت روحانیت دارای ریشه‌های عمیق تاریخی، اخلاقی و اجتماعی است، گفت: نهاد روحانیت بر مجموعه‌ای از سرمایه‌های معنوی، اخلاقی، علمی و ارتباطی استوار است و در طول تاریخ با زندگی مردم پیوند داشته است؛ اما مسئله این است که آیا ساختارها و سازوکارهای موجود می‌توانند این سرمایه عظیم را در عرصه تبلیغ دین به حرکت درآورند یا خیر؟ بنابراین باید به جای تمرکز صرف بر ایجاد تشکیلات، به دنبال فراهم کردن زمینه بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها باشیم.
وی با اشاره به تحولات فناوری و نقش شبکه‌های اجتماعی در شناخت جامعه اظهار داشت: امروز به واسطه پلتفرم‌ها و شبکه‌های اجتماعی، امکان شناخت دقیق‌تری از علایق، سبک زندگی، اولویت‌ها و مسائل نسل‌های مختلف فراهم شده است. می‌توان از طریق این بسترها دریافت که نوجوانان و جوانان در چه فضاهایی حضور دارند، به چه موضوعاتی علاقه‌مندند و چه نوع زیستی برای خود انتخاب کرده‌اند. این اطلاعات می‌تواند در شناخت میدان تبلیغ و طراحی برنامه‌های متناسب با نیازهای واقعی جامعه مؤثر باشد.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی با اشاره به گسترش کافه‌ها در کشور و تغییر الگوهای حضور اجتماعی مردم بیان کرد: در گذشته جلسات متعددی درباره چگونگی تعطیلی کافه‌ها برگزار می‌شد، اما این رویکرد نه‌تنها مسئله را حل نکرد، بلکه امروز تعداد کافه‌ها در کشور بیش از چهار برابر مساجد و مراکز فرهنگی عنوان می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که نمی‌توان با تصمیم‌های صرفاً اداری و از موضع ساختار، تحولات اجتماعی و تغییر سبک زندگی مردم را مدیریت کرد. باید ابتدا این تحولات را شناخت و نسبت نهاد روحانیت با آنها را مشخص کرد.
وی با بیان اینکه پلتفرم‌ها و شبکه‌های اجتماعی گاهی قدرت اثرگذاری گسترده‌ای بر تحولات سیاسی و اجتماعی دارند، افزود: تجربه برخی تحولات منطقه‌ای، از جمله حوادث عراق و نقش شبکه‌هایی مانند واتساپ در سازمان‌دهی جریان‌های اجتماعی، نشان می‌دهد که قدرت اثرگذاری در جهان امروز لزوماً در اختیار ساختارهای رسمی و متمرکز نیست. ازاین‌رو، نظام تبلیغ دین نیز باید واقعیت‌های جدید قدرت، ارتباطات و شکل‌گیری جریان‌های اجتماعی را در محاسبات خود لحاظ کند.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با تأکید بر اهمیت شنیدن صدای میدان در نظام هدایت تبلیغی تصریح کرد: هدایت صرفاً با ابلاغ بخشنامه و دستور اداری تحقق پیدا نمی‌کند؛ بلکه باید مبتنی بر ارتباط دوطرفه، شنیدن تجربه‌های میدانی و شناخت نیازهای واقعی مردم باشد. مبلغی که در متن جامعه حضور دارد، یکی از مهم‌ترین منابع شناخت مسائل اجتماعی است. البته این ارتباط باید واقعی و مستمر باشد و مبلغ نیز به جای اینکه صرفاً در پی تحقق برنامه‌ها و انتظارات دستگاه متبوع خود باشد، از نیازها و مطالبات مردم آغاز کند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به هویت مردمی جریان‌های دینی خاطرنشان کرد: برخی حرکت‌های بزرگ اجتماعی مانند پیاده‌روی اربعین، با وجود محدودیت‌ها و موانع فراوان، به یک هویت اجتماعی و مردمی تبدیل شده‌اند. در مقاطعی حتی برخی ساختارها و دستگاه‌ها به دلیل نگرانی‌های اجرایی و زیرساختی، نسبت به گسترش این حرکت ملاحظاتی داشتند، اما اراده و حضور مردم موجب استمرار و تقویت آن شد. این تجربه نشان می‌دهد که نباید تصور کرد همه ظرفیت‌های اجتماعی و دینی الزاماً از مسیر ساختارهای رسمی شکل می‌گیرند.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی در ادامه، با ارائه پیشنهادهایی برای سامان‌دهی نهاد روحانیت، نخستین گام را ترسیم دقیق وضعیت فکری و اجتماعی این نهاد دانست و گفت: پیش از ایجاد ساختارهای جدید باید مشخص کنیم که امروز چه ظرفیت‌هایی در نهاد روحانیت وجود دارد، چه مجموعه‌هایی در این عرصه فعالیت می‌کنند، بازیگران اصلی تبلیغ چه کسانی هستند و هر یک چه میزان اثرگذاری دارند. همچنین باید منابع انسانی، مالی و نظام‌های پشتیبانی موجود شناسایی شوند تا از ایجاد تشکیلات تکراری و موازی جلوگیری شود.
وی با اشاره به تنوع جریان‌های تبلیغی در جامعه افزود: همه فعالیت‌های تبلیغی الزاماً در چارچوب سازمان‌های رسمی انجام نمی‌شود. گاهی گروه‌ها و مجموعه‌هایی در میدان حضور دارند که بدون وابستگی مستقیم به دستگاه‌های رسمی، فعالیت‌های گسترده و مؤثری انجام می‌دهند. حتی ممکن است میزان اثرگذاری آنها از آنچه دستگاه‌های رسمی انتظار دارند بیشتر باشد. بنابراین به رسمیت شناختن این ظرفیت‌ها و رصد دقیق فعالیت‌های مثبت و منفی آنها، یکی از ضرورت‌های سامان‌دهی نظام تبلیغ دین است.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به اهمیت نظام پشتیبانی تبلیغ بیان کرد: باید نسبت میان منابع دولتی، ظرفیت نهادهای حوزوی و مشارکت مردم در تأمین هزینه‌های فعالیت‌های دینی مشخص شود. در طول تاریخ، هیئت‌ها و مساجد از پشتوانه مردمی برخوردار بوده‌اند و مردم در تأمین هزینه‌های فعالیت‌های دینی نقش داشته‌اند. امروز باید بررسی کنیم که این ظرفیت چگونه می‌تواند در نظام جدید تبلیغ احیا شود و نهادهای رسمی چه مسئولیتی در پشتیبانی از آن بر عهده دارند.
وی همچنین بر ضرورت تشکیل یک حلقه اندیشه‌ورز متشکل از صاحب‌نظران و مبلغان باتجربه تأکید کرد و اظهار داشت: برای هدایت جریان تبلیغ، صرفاً وجود یک مجموعه اداری کافی نیست؛ بلکه باید گروهی از اندیشه‌ورزان و فعالان باسابقه تبلیغی شکل بگیرند که شناخت عمیقی از جامعه و میدان داشته باشند و بتوانند درباره مسائل و تحولات این عرصه تصمیم‌سازی کنند. تجربه گردهمایی برخی منبری‌ها و مبلغان شناخته‌شده برای بررسی مسائل جامعه می‌تواند الگویی برای شکل‌گیری چنین حلقه‌ای باشد.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی در تشریح سطح دوم پیشنهاد خود، به ضرورت ایجاد یک دستگاه پشتیبان و تنظیم‌گر اشاره کرد و گفت: باید میان ساختارهای متمرکز اداری و زیست‌بوم ارتباطی میدان تبلیغ تفاوت قائل شد. سازمان‌دهی از بالا با سازمان‌دهی واقعی ظرفیت‌های موجود در میدان یکسان نیست. در این زمینه باید نقش امامان جمعه، ائمه جماعات، مؤسسات تبلیغی، گروه‌های خودجوش و حلقه‌های مردمی به‌درستی تعریف شود تا یک شبکه ارتباطی و عملیاتی میان آنها شکل بگیرد.
وی با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد در نظام تبلیغ رسمی خاطرنشان کرد: تبلیغ دین باید متناسب با زیست زمانه و تحولات اجتماعی بازتعریف شود. یکی از مشکلات موجود، ترجیح برنامه‌های مقطعی بر حضور مستمر و مؤثر در میدان است؛ در حالی که برای اثربخشی تبلیغ باید تنوع حضور روحانیت در عرصه‌های مختلف اجتماعی شناخته شود و متناسب با هر عرصه، شیوه به‌کارگیری و پشتیبانی از مبلغان طراحی شود.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به ضرورت اصلاح نظام نظارت و ارزیابی فعالیت‌های تبلیغی اظهار داشت: نظارت بر مبلغان نباید به نظارت اداری و پلیسی و شمارش ساعات فعالیت محدود شود. گاهی ممکن است طلبه‌ای ساعت‌های طولانی در یک روستا حضور داشته باشد، با خانواده‌ها ارتباط برقرار کند، در مسائل مردم مشارکت داشته باشد و به حل مشکلات اجتماعی کمک کند، اما چون فعالیت او در قالب‌های اداری ثبت نشده است، عملکردش دیده نشود. در مقابل، ممکن است فعالیت فرد دیگری صرفاً به دلیل ثبت ساعات حضور، مورد تأیید قرار گیرد. این نوع ارزیابی نمی‌تواند بیانگر حقیقت فعالیت تبلیغی باشد.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی افزود: باید نظامی مبتنی بر اعتماد، رصد کیفی و سنجش نتایج طراحی شود تا مبلغ احساس کند ارائه اطلاعات دقیق درباره فعالیت‌هایش به رشد و توانمندی بیشتر او کمک می‌کند، نه اینکه به ابزاری برای کنترل اداری تبدیل شود. همچنین ارزیابی باید بر اساس میزان حل مسائل و اثرگذاری حضور مبلغ در جامعه صورت گیرد، نه صرفاً شمارش تعداد برنامه‌ها، جلسات یا نمازهای برگزارشده.
وی در پایان با تأکید بر پیوند جدایی‌ناپذیر حوزه و مردم تصریح کرد: حوزه علمیه نمی‌تواند خود را از زیست اجتماعی مردم جدا کند؛ چراکه هویت تاریخی و سرمایه اصلی حوزه در ارتباط مستمر با جامعه شکل گرفته است. اگر حوزه صرفاً به نهادی آموزشی و دانشگاهی تبدیل شود و ارتباط آن با مسائل واقعی مردم و میدان تبلیغ قطع شود، بخش مهمی از هویت تاریخی خود را از دست خواهد داد. بنابراین حوزه باید طلبه‌ای تربیت کند که توانایی شناخت مسائل جامعه و حل آنها را داشته باشد و نظام تبلیغ نیز بتواند این ظرفیت را به شکلی مؤثر در خدمت نیازهای دینی و اجتماعی مردم قرار دهد.