عصر قم - خراسان - پنجمین نشست تخصصی «تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی» با تأکید بر پیوند بین تبلیغ بینالملل و دیپلماسی فرهنگی از سوی مدیریت روابط عمومی و بین الملل حوزه خراسان و همکاری سازمان فرهنگ و ارتباطات با حضور جمعی از پژوهشگران و مبلغان بینالملل برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، پنجمین نشست تخصصی «تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی» با همکاری مدیریت روابط عمومی و بین الملل حوزه علمیه خراسان و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی نمایندگی خراسان با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و مبلغان بینالملل برگزار شد. نشستی که در آن از تجربههای تبلیغ در آفریقا و آسیا تا مواجهه با جریان استشراق و ضرورت پژوهش و تولید علم برای مبلغان سخن گفته شد.
تبلیغ دین در جهان امروز دیگر محدود به حضور یک مبلغ در مسجد، حسینیه یا مرکز اسلامی نیست. جهان تغییر کرده، مخاطب تغییر کرده و ابزارهای ارتباطی نیز دگرگون شدهاند. مبلغی که امروز در یک کشور آفریقایی، آسیایی یا اروپایی به معرفی اسلام میپردازد، تنها با یک مخاطب دینی مواجه نیست؛ بلکه با پرسشهای تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی او نیز روبهروست. از سوی دیگر، تصویری که از اسلام در دانشگاهها، رسانهها و مراکز پژوهشی جهان تولید میشود، میتواند بر ذهنیت میلیونها انسان درباره اسلام اثر بگذارد.
همین واقعیت، ضرورت بازخوانی مفهوم «تبلیغ بینالملل» و پیوند آن با «دیپلماسی فرهنگی» را دوچندان کرده است؛ موضوعی که در پنجمین نشست تخصصی «تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی» مورد بررسی قرار گرفت.
این نشست با حضور جمعی از استادان و فعالان عرصه تبلیغ بینالملل برگزار شد و تلاش داشت تجربههای میدانی مبلغان باسابقه را در کنار نگاه علمی و پژوهشی قرار دهد؛ ترکیبی که شاید بتوان آن را یکی از نیازهای جدی امروز عرصه تبلیغ بینالملل دانست.
تبلیغ بینالملل؛ از منبر تا میدان جهانی
نشست با سخنان حجت الاسلام محسن اسدی موحد، مبلغ بینالملل و دبیر علمی این جلسه، آغاز شد. وی در ابتدای برنامه ضمن خیرمقدم به استادان، پژوهشگران و میهمانان، بر ضرورت توجه همزمان به دو ساحت نظری و عملی تبلیغ بینالملل تأکید کرد.
اسدی موحد در تشریح هدف برگزاری این سلسله نشستها گفت: «هدف از برگزاری این رویداد، واکاوی ابعاد نظری و عملی تبلیغ بینالملل، بهرهگیری از تجربههای میدانی و بررسی چالشها و فرصتهای پیشرو در عرصه دیپلماسی فرهنگی است.»
به گفته وی، یکی از اهداف اصلی این نشستها آن است که تجربههای چندین ساله مبلغان بینالملل، تنها در قالب خاطرات شخصی باقی نماند، بلکه به دانش قابل انتقال برای نسل جدید مبلغان تبدیل شود.
در واقع، یکی از مسائل مهم در عرصه تبلیغ بینالملل همین فاصله میان «تجربه» و «دانش» است. ممکن است یک مبلغ سالها در یک کشور خارجی فعالیت کرده باشد و تجربههای ارزشمندی درباره فرهنگ، جامعه، ادیان، مخاطبان و شیوههای ارتباط با مردم آن کشور به دست آورده باشد؛ اما اگر این تجربهها ثبت، تحلیل و منتقل نشود، بخش مهمی از سرمایه تبلیغی کشور از دست خواهد رفت.
چرا تبلیغ فرهنگی بدون شناخت مخاطب موفق نمیشود؟
در ادامه برنامه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر باقری، مدیر مرکز قرآن و تبلیغ نمایندگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در مشهد، ضمن خیرمقدم به حاضران، درباره اهمیت تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی سخن گفت.
وی با برخورداری از بیش از سه دهه تجربه در عرصه تبلیغ، بخشی از خاطرات و تجربیات خود را برای حاضران بیان کرد؛ تجربههایی که نشان میدهد تبلیغ در محیط بینالمللی با تبلیغ در داخل کشور تفاوتهای جدی دارد.
مبلغ بینالملل پیش از آنکه سخن بگوید، باید «بشنود»؛ باید جامعه مقصد را بشناسد، زبان و فرهنگ آن را درک کند و بداند مخاطب او چه پرسشها، دغدغهها و حتی حساسیتهایی دارد.
در این میان، دیپلماسی فرهنگی نیز زمانی میتواند موفق باشد که بر شناخت واقعی ملتها و جوامع استوار شود. ارتباط فرهنگی یکطرفه نیست؛ بلکه فرآیندی دوسویه است که در آن هم پیام منتقل میشود و هم فرهنگ و تجربه مخاطب شناخته میشود.
روایت تانزانیا؛ وقتی تجربه میدان، خود به یک درس تبدیل میشود
یکی از بخشهای جذاب نشست، ارائه حجتالاسلام والمسلمین رجائی خراسانی، از مبلغان باسابقه عرصه بینالملل بود که با موضوع «تجربهکاوی تبلیغ در عرصه بینالملل» ارائه شد.
رجائی خراسانی در سخنان خود به بیان اصول و الزامات تبلیغ در عرصه بینالملل پرداخت و بخشی از تجربیات خود از حضور در کشور تانزانیا را برای حاضران تشریح کرد.
تجربه تبلیغ در آفریقا از آن جهت اهمیت دارد که این قاره از نظر مذهبی، فرهنگی و اجتماعی دارای تنوع گستردهای است. در چنین محیطی، مبلغ نمیتواند نسخهای واحد را برای همه مخاطبان تجویز کند. شناخت جامعه، توجه به فرهنگ بومی و ایجاد ارتباط انسانی با مخاطبان، از مهمترین ابزارهای موفقیت در چنین محیطهایی است.
رجائی خراسانی همچنین از ارادت و علاقه مسلمانان و شیعیان آفریقا به شخصیتهای جمهوری اسلامی ایران سخن گفت و به افزایش توجه و محبوبیت رهبر معظم انقلاب اسلامی، آیتالله خامنهای، پس از شهادت ایشان در میان بخشی از مسلمانان آفریقا اشاره کرد.
این بخش از سخنان وی از این جهت قابل توجه بود که نشان میداد تصویر ایران و شخصیتهای برجسته آن در برخی جوامع مسلمان، صرفاً از مسیر رسانههای رسمی شکل نمیگیرد، بلکه تجربه مستقیم مردم، ارتباطات فرهنگی و فعالیت مبلغان نیز در شکلگیری این تصویر نقش دارد.
از همین منظر، تبلیغ بینالملل را نمیتوان از دیپلماسی فرهنگی جدا دانست؛ چراکه مبلغ، در بسیاری از موارد، نخستین نمایندهای است که یک جامعه خارجی از فرهنگ، اندیشه و سبک زندگی دینی جامعه ایرانی مشاهده میکند.
استشراق؛ فرصت یا چالش؟
بخش دیگری از نشست به یکی از موضوعات کمتر مورد توجه در برنامههای عمومی تبلیغی اختصاص داشت: «استشراق».
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدابراهیم روشنضمیر، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مبلغ بینالملل، در ارائه خود با عنوان «تبلیغ در عرصه بینالملل در مواجهه با استشراق؛ بازخوانی فرصتها و چالشها» تلاش کرد نگاه مخاطبان را از میدان تبلیغ مستقیم به میدان تولید دانش درباره اسلام ببرد.
استشراق و مطالعات غربی درباره اسلام، قرآن، تاریخ اسلام و جوامع مسلمان، سالهاست که در دانشگاهها و مراکز پژوهشی جهان دنبال میشود. بخش قابل توجهی از تصویری که مخاطب غربی یا حتی مخاطب تحصیلکرده در برخی کشورهای دیگر از اسلام دریافت میکند، از طریق همین آثار پژوهشی شکل گرفته است.
روشنضمیر در همین چارچوب، بر اهمیت شناخت فعالیتهای علمی و پژوهشی غرب درباره دین و قرآن تأکید کرد و نشان داد که مبلغ بینالملل برای موفقیت در میدان تبلیغ، تنها به توانایی سخنرانی و ارتباط عمومی نیاز ندارد. مبلغ امروز باید پژوهشگر نیز باشد او باید بداند درباره اسلام چه نوشته شده، چه پرسشهایی در فضای علمی مطرح است، چه شبهاتی تولید شده و پاسخهای علمی به این پرسشها چیست.
از منبر تا مقاله؛ چرا مبلغ باید پژوهشگر باشد؟
یکی از نکات مهم مطرحشده در این بخش، توجه به مقالهنویسی و تولید محتوای علمی برای امر تبلیغ بود. در گذشته ممکن بود ارتباط چهرهبهچهره و سخنرانی عمومی مهمترین ابزار یک مبلغ باشد؛ اما امروز مخاطب پیش از آنکه در یک جلسه سخنرانی حاضر شود، ممکن است دهها مقاله، کتاب، پادکست و ویدئو درباره موضوع مورد بحث مطالعه کرده باشد.
بنابراین مبلغی که وارد عرصه بینالملل میشود باید بتواند با ادبیات علمی مخاطب خود نیز ارتباط برقرار کند. از این منظر، پژوهش و تبلیغ دو مسیر جداگانه نیستند؛ بلکه میتوانند یکدیگر را تقویت کنند. پژوهش به مبلغ عمق میدهد و میدان تبلیغ، موضوعات واقعی و پرسشهای عینی جامعه را برای پژوهشگر آشکار میکند.
۳۵ سال در میدان تبلیغ؛ تجربهای که باید ثبت شود.
شاید یکی از متفاوتترین بخشهای نشست، ارائه محمد اورعی کریمی بود؛ شخصیتی که بیش از ۳۵ سال در حوزه تبلیغ و امور فرهنگی بینالملل فعالیت داشته و بخش قابل توجهی از این سالها را در خارج از کشور سپری کرده است.
اورعی کریمی بیش از ۱۳ سال حضور مستمر در کشورهای شرق و جنوب آفریقا بهعنوان مبلغ و مدیر مرکز اسلامی داشته و حدود ۱۰ سال نیز بهعنوان رایزن فرهنگی در کشورهای بنگلادش، سریلانکا و مالزی فعالیت کرده است.
موضوع سخنان وی «تبلیغ در عرصه بینالملل؛ از مبانی نظری تا تجربهکاوی میدانی» بود؛ موضوعی که دقیقاً نقطه اتصال میان دو محور اصلی نشست، یعنی «دانش» و «تجربه» محسوب میشد.
وی در سخنان خود با تکیه بر مبانی قرآنی و روایی، درباره فلسفه و ضرورت تبلیغ دین سخن گفت و تلاش کرد مبانی نظری تبلیغ را با تجربیات سالهای طولانی حضور خود در کشورهای مختلف پیوند دهد. اهمیت این تجربهها در آن است که تبلیغ بینالملل تنها مجموعهای از قواعد نظری نیست. گاهی یک تجربه ساده در میدان، نکتهای را به مبلغ میآموزد که در دهها کتاب نمیتوان آن را یافت.
یک نشست برای پاسخ به یک پرسش بزرگ
در مجموع، پنجمین نشست «تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی» را میتوان تلاشی برای پاسخ به یک پرسش اساسی دانست: مبلغ بینالملل در جهان امروز چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
پاسخ سخنرانان نشست، مجموعهای از ویژگیها را پیش روی مخاطب قرار داد؛ مبلغ باید با مبانی دینی آشنا باشد، تجربه میدان داشته باشد، جامعه مقصد را بشناسد، با زبان و فرهنگ مخاطب ارتباط برقرار کند، جریانهای فکری و استشراقی را بشناسد و در نهایت بتواند در کنار فعالیت تبلیغی، به پژوهش و تولید علم نیز بپردازد.
در این میان، دیپلماسی فرهنگی نیز میتواند بستری برای تبدیل این ظرفیتهای فردی به یک جریان سازمانیافته و پایدار باشد.
پایان یک نشست؛ آغاز یک مسیر
در پایان نشست، اسدی موحد، دبیر علمی جلسه، ضمن قدردانی از حجتالاسلام والمسلمین رجائی خراسانی، دکتر محمدابراهیم روشنضمیر و محمد اورعی کریمی، تأکید کرد که مجموعه مباحث مطرحشده نشان میدهد تبلیغ بینالملل و دیپلماسی فرهنگی نیازمند پیوند مستمر میان نظریههای علمی، شناخت جریانهای فکری و استشراقی و استفاده از تجربیات واقعی میدان است.
آنچه در این نشست بیش از هر چیز به چشم آمد، ضرورت انتقال تجربه از نسل مبلغان باسابقه به نسل جدید بود؛ نسلی که قرار است در جهانی بسیار پیچیدهتر از گذشته فعالیت کند.
امروز دیگر نمیتوان از مبلغ بینالملل تنها بهعنوان «سخنران» یاد کرد. مبلغ موفق باید همزمان پژوهشگر، فرهنگشناس، ارتباطگر، تحلیلگر و صاحب تجربه میدانی باشد.
شاید مهمترین پیام پنجمین نشست «تبلیغ و دیپلماسی فرهنگی» همین باشد: در جهانی که مرزهای جغرافیایی در برابر ارتباطات فرهنگی کمرنگ شدهاند، تبلیغ نیز دیگر در چارچوبهای سنتی باقی نمیماند. اگر قرار است پیام دین در جهان امروز شنیده شود، باید زبان مخاطب، فرهنگ او، پرسشهای او و حتی مطالعات علمیای را که درباره دین او شکل گرفته است، شناخت. و این دقیقاً همان نقطهای است که تبلیغ، پژوهش و دیپلماسی فرهنگی به یکدیگر میرسند.
پژوهشگرِ کنشگر
حجت الاسلام معین، مدیر روابط عمومی و بین الملل حوزه علمیه خراسان نیز در این نشست ضمن ارائه گزارشی از فعالیت های آن مدیریت،گفت: جهان امروز با تغییرات بنیادین در ابزارهای ارتباطی و پرسشهای مخاطب، دیگر عرصه تبلیغِ صرف نیست؛ بلکه میدان «دیپلماسی فرهنگی» است.
معین در ادامه ضمن تاکید بر مسئله دیپلماسی فرهنگی درباره این نشست افزود: این نشست با تکیه بر تجربیات میدانی و مبانی نظری، بر این حقیقت تأکید ورزید که مبلغ بینالملل باید از مرزهای سنتی عبور کرده و به یک «پژوهشگرِ کنشگر» تبدیل شود. در جهانِ دانشگاهی و رسانهای امروز، مخاطب پیش از شنیدن سخن مبلغ، با لایههای علمی و شبهات مطرحشده در فضای استشراق درگیر است. لذا مبلغان ما نه تنها باید شنوندگان ماهری برای درکِ فرهنگ و حساسیتهای جوامع مقصد باشند، بلکه باید با ادبیات علمی و جریانهای فکری جهان نیز مجهز گردند.
وی افزود: ما در مدیریت بینالملل برآنیم تا این پیوند مبارک میان پژوهشهای قرآنی و تجربههای میدانی را به یک رویه جاری تبدیل کنیم. تبلیغِ امروز، نیازمندِ مبلغی است که هم زبانِ فطرت را بداند و هم به زبانِ علمیِ جهانِ معاصر سخن بگوید. امیدواریم این نشستها که به دنبال ترسیم نقشه راه برای مبلغانِ ترازِ جهانی است، به تقویت صدای اسلام رحمانی در سایه گفتمانی جهان منجر شود./933/
نویسنده: جواد رستمی