عصر قم - متقیان با تأکید بر نقش مردم در مدیریت بحران گفت: حفظ آرامش، پرهیز از شایعات و آمادگی عمومی، مهمترین مؤلفههای افزایش تابآوری اجتماعی در برابر تهدیدات است.
اشاره: پدافند غیرعامل زمانی به اهداف خود دست مییابد که از سطح اقدامات دستگاهی فراتر رفته و به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود. مردم، رسانهها، مدارس، دانشگاهها، حوزههای علمیه، مساجد و مراکز فرهنگی در این مسیر نقش مهمی دارند و باید مفاهیم آمادگی و تابآوری را به زبان ساده و کاربردی به جامعه منتقل کنند .
مهمترین مطالبه از مردم قم در شرایط بحرانی، حفظ آرامش، دریافت اخبار از منابع رسمی، پرهیز از بازنشر شایعات، آمادگی منطقی خانوادهها و همکاری با دستگاههای مسئول است. صرفهجویی در مصرف انرژی و کمک به افراد آسیبپذیر نیز بخشی از این مسئولیت اجتماعی است .
در سطح استانی نیز شناسایی آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی، استمرار خدمات ضروری، برگزاری رزمایشهای سناریومحور، کاهش ناترازی انرژی و تقویت پدافند سایبری از اولویتهاست. در این میان، آموزش کارکنان، پشتیبانگیری از اطلاعات و مقابله با فیشینگ و مهندسی اجتماعی اهمیت ویژهای دارد .
با توجه به اهمیت این موضوع و ضرورت شناخت دقیقتر الزامات پدافند غیرعامل، نقش مردم و رسانهها در افزایش آمادگی عمومی و نیز برنامههای استان قم برای تقویت تابآوری در برابر تهدیدات و بحرانهای احتمالی، خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، در گفتوگویی با مهندس مهدی متقیان، مشاور عالی استاندار و مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم، این موضوعات را مورد بررسی قرار داده است. در ادامه، مشروح این گفتوگو تقدیم خوانندگان گرامی میشود.
رسا ـ نقش مردم، رسانهها و نهادهای فرهنگی و آموزشی در ارتقای فرهنگ پدافند غیرعامل و افزایش آمادگی عمومی چیست؟
پدافند غیرعامل بدون مشارکت مردم، کامل نمیشود. مردم باید از مخاطب پدافند غیرعامل به یکی از ارکان اصلی آن تبدیل شوند.
رسانهها در این میان نقش بسیار مهمی دارند. رسانه باید در شرایط عادی، آموزش بدهد و در شرایط بحران، اطلاعات دقیق، سریع و قابل اعتماد در اختیار مردم قرار دهد. مقابله با شایعه، اخبار جعلی و عملیات روانی نیز بخشی از همین مأموریت است. مدارس، دانشگاهها، حوزههای علمیه، مساجد، مراکز فرهنگی و رسانهها نیز باید مفاهیم پدافند غیرعامل را با زبان ساده و کاربردی به جامعه منتقل کنند؛ یعنی مردم بدانند در زمان قطعی برق، اختلال ارتباطات، حمله سایبری، حادثه طبیعی، آلودگی یا سایر شرایط اضطراری دقیقاً چه اقدامی باید انجام دهند.
آموزش باید از حالت صرفاً نظری خارج شود و به آموزش مهارت، تمرین و آمادگی عملی تبدیل شود. سیاستهای آموزش همگانی پدافند غیرعامل نیز بر آموزش ساده و قابل فهم، مشارکت مردم و تقویت تابآوری اجتماعی تأکید دارد.
در نهایت، هدف ما این است که فرهنگ پدافند غیرعامل به یک رفتار اجتماعی و سبک زندگی تبدیل شود؛ یعنی صرفهجویی، حفظ آرامش، راستیآزمایی اخبار، کمک به دیگران، آمادگی خانوادگی، حفاظت از اطلاعات و همکاری با دستگاههای مسئول، به رفتارهای طبیعی مردم تبدیل شود.
اگر بخواهیم همه این موارد را در یک جمله خلاصه کنیم: پدافند غیرعامل یعنی قبل از وقوع بحران، آسیبپذیریها را بشناسیم، برای آنها راهحل داشته باشیم و کاری کنیم که در زمان بحران، زندگی و خدمترسانی به مردم متوقف نشود.
رسا ـ اگر بخواهید مهمترین مطالبه یا توصیه پدافند غیرعامل به مردم قم برای مواجهه صحیح با شرایط بحرانی را بیان کنید، چه خواهد بود؟
مهمترین توصیه ما به مردم، آمادگی، حفظ آرامش و افزایش تابآوری در کنار یکدیگر است. در شرایط بحرانی، اولین سرمایه جامعه، مردم آگاه و آرام هستند. مردم باید اخبار و اطلاعات را از منابع رسمی دریافت کنند، از بازنشر شایعات و اخبار تأییدنشده پرهیز کنند، توصیههای دستگاههای مسئول را جدی بگیرند و برای نیازهای اولیه خانواده، آمادگی منطقی داشته باشند.
پدافند غیرعامل فقط موضوع دستگاههای دولتی یا نظامی نیست؛ مردم بخش مهمی از پدافند غیرعامل هستند. همکاری مردم، رعایت نظم، کمک به سالمندان و افراد نیازمند، صرفهجویی در مصرف آب، برق، گاز و سوخت و پرهیز از رفتارهای هیجانی، میتواند ظرفیت مدیریت بحران را چند برابر کند.
در واقع مطالبه ما از مردم قم این است که «آگاه، آرام، آماده و مسئولانه» رفتار کنند. در شرایط جنگ ترکیبی، مقاومت اجتماعی،حضور در میدان و انسجام مردم خود یک ظرفیت مهم پدافندی است. همانطور که تأکید کردهایم، اقدامات غیرمسلحانه مردم میتواند به افزایش تابآوری و استمرار خدمات ضروری کمک کند.
رسا ـ مهمترین اولویتهای پدافند غیرعامل استان قم در شرایط کنونی چیست و چه برنامهای برای تحقق آنها در نظر گرفته شده است؟
امروز اولویت اصلی ما حفظ جان مردم، استمرار خدمات ضروری و کاهش آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی استان است. تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که تهدیدات امروز فقط نظامی نیستند و میتوانند بهصورت ترکیبی در حوزههای سایبری، اقتصادی، زیرساختی، رسانهای، اجتماعی و حتی زیستی بروز کنند. بنابراین باید از نگاه سنتی و تکبعدی به پدافند غیرعامل عبور کنیم.
در استان قم، چند محور را با جدیت دنبال میکنیم: نخست، شناسایی و کاهش آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی و حساس؛ دوم، تضمین تداوم خدمات ضروری مردم در شرایط اضطراری؛ سوم، ارتقای آمادگی دستگاههای اجرایی و برگزاری رزمایشهای واقعی و سناریومحور؛ چهارم، تقویت پدافند سایبری و حفاظت از سامانههای اطلاعاتی؛ پنجم، مدیریت و کاهش ناترازی انرژی و افزایش تابآوری در حوزه آب، برق، گاز و سوخت و ششم، مردمیسازی پدافند غیرعامل و ارتقای آمادگی عمومی.
همچنین تأکید ما این است که الزامات پدافند غیرعامل نباید بعد از اجرای پروژهها مورد توجه قرار گیرد؛ بلکه باید از مرحله مطالعه، طراحی و مکانیابی تا اجرا و بهرهبرداری در پروژههای زیرساختی و شهری لحاظ شود.
رسا ـ استان قم برای افزایش تابآوری و تداوم خدمات عمومی در شرایط بحرانی، چه رویکردی را دنبال میکند؟
رویکرد ما این است که هیچ خدمتی که برای زندگی مردم حیاتی است، نباید با یک تهدید یا حادثه از مدار خارج شود. برای تحقق این هدف، ابتدا زیرساختهای حیاتی و خدمات ضروری را شناسایی و میزان آسیبپذیری آنها را بررسی میکنیم. سپس برای هر دستگاه، سناریوهای مختلف اختلال و راهکارهای تداوم کارکرد، پشتیبانگیری، جایگزینی و بازیابی پیشبینی میشود.
در این نگاه، تابآوری فقط به معنای مقاومسازی ساختمانها نیست؛ بلکه مجموعهای از تابآوری زیرساختی، مدیریتی، سایبری، انرژی، اجتماعی و خدماتی است.
در حوزههای آب، برق، گاز و سوخت نیز مدیریت مصرف و کاهش وابستگیها اهمیت ویژهای دارد. بهعنوان نمونه، در پروژههای مرتبط با منابع آب، بر شناسایی مخاطرات، کاهش آسیبپذیری و استمرار خدمات از مرحله طراحی تا بهرهبرداری تأکید شده است.
بنابراین هدف نهایی ما این است که استان قم در برابر بحران، فقط «مقاومت» نکند، بلکه بتواند کارکردهای اصلی خود را حفظ کند، سریع بازیابی شود و کمترین آسیب را به مردم وارد کند.
رسا ـ با توجه به گسترش تهدیدات سایبری، مهمترین اقدامات استان برای ارتقای آمادگی دستگاههای اجرایی در این حوزه چیست؟
امروز پدافند سایبری یکی از مهمترین بخشهای پدافند غیرعامل است؛ زیرا اختلال در یک سامانه اطلاعاتی یا خدمات الکترونیکی میتواند مستقیماً زندگی مردم و عملکرد دستگاهها را تحت تأثیر قرار دهد. اولین اقدام، شناسایی داراییها و سامانههای حیاتی و تعیین میزان وابستگی دستگاهها به فناوری اطلاعات است. سپس باید آسیبپذیریها شناسایی و برطرف شوند.
در کنار این موضوع، استان بر تقویت پشتیبانگیری از اطلاعات، ایجاد سامانههای جایگزین، کنترل دسترسیها، ارتقای امنیت شبکه، آموزش کارکنان، مقابله با مهندسی اجتماعی و فیشینگ و برگزاری رزمایشهای سایبری تأکید دارد.
یک نکته بسیار مهم این است که امنیت سایبری فقط وظیفه واحد فناوری اطلاعات نیست؛ هر کارمند میتواند نقطه ورود یا نقطه دفاع در برابر یک حمله سایبری باشد. بنابراین آموزش نیروی انسانی باید در کنار اقدامات فنی دنبال شود.
تجربه سالهای اخیر نیز نشان داده است که دشمن میتواند از نقاط ضعف مدیریتی و فناوری اطلاعات برای ایجاد اختلال در خدمات استفاده کند؛ بنابراین حفاظت از زیرساختهای دیجیتال و تضمین استمرار خدمات، یک اولویت اساسی پدافند غیرعامل استان است.