عصر قم - گزارش راهبردی «درآمدی بر مسئله‌شناسی فقهی هوش مصنوعی (AI) و منابع مرتبط با آن» از سوی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، با هدف شناسایی چالش‌های فقهی و تقنینی هوش مصنوعی و بررسی منابع پژوهشی مرتبط با این حوزه منتشر شد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، گزارش راهبردی «درآمدی بر مسئله‌شناسی فقهی هوش مصنوعی (AI) و منابع مرتبط با آن» از سوی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، با هدف شناسایی چالش‌های فقهی و تقنینی هوش مصنوعی و بررسی منابع پژوهشی مرتبط با این حوزه منتشر شد.
این گزارش به قلم حجت‌الاسلام سیف‌الله سخائی‌فر و با ارزیابی علمی حجت‌الاسلام سجاد دین‌پرستی صالح، در تابستان ۱۴۰۵ تهیه شده است. تمرکز اصلی آن بر شناسایی و صورت‌بندی مسائل فقهی مرتبط با هوش مصنوعی و فراهم‌کردن زمینه‌های لازم برای قانون‌گذاری در این عرصه است؛ ازاین‌رو، به‌جای ارائه پاسخ‌های نهایی فقهی، بر تبیین پرسش‌ها و گره‌گاه‌هایی تأکید دارد که می‌توانند در فرایند تقنین مورد توجه قرار گیرند.
گزارش مذکور با نقد رویکردی که هوش مصنوعی را صرفاً ابزاری در اختیار انسان می‌داند، به قابلیت‌هایی همچون تصمیم‌گیری، تولید محتوا و کدنویسی خودکار اشاره می‌کند؛ قابلیت‌هایی که به باور نویسنده، بررسی دوباره برخی مفاهیم فقهی از جمله قصد، اهلیت، ضمان، شهادت و قضاوت را ضروری می‌سازند.
این پژوهش در بخش نخست، مسائل فقهی هوش مصنوعی را در پنج حوزه اصلی بررسی می‌کند. حوزه نخست به تولیدات هوش مصنوعی اختصاص دارد و موضوعاتی همچون امکان استنباط و افتای ماشینی، اعتبار گزارش‌های تولیدشده توسط سامانه‌های هوشمند در مقام شهادت یا اماره قضایی، مالکیت فکری آثار تولیدی، معاملات خودکار و استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار کمکی در فرایند اجتهاد را در بر می‌گیرد.
بخش دیگری از گزارش به فقه معاملات هوش مصنوعی می‌پردازد و مسائلی مانند خریدوفروش و اجاره مدل‌های هوش مصنوعی، دسترسی به رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی (API)، مالیت داده‌ها و الگوریتم‌ها و احکام مرتبط با ربات‌های دارای تجسم فیزیکی را بررسی می‌کند.
مسئولیت‌های ناشی از به‌کارگیری هوش مصنوعی نیز از محورهای اصلی این پژوهش است. در این بخش، نحوه توزیع مسئولیت مدنی میان برنامه‌نویسان، بهره‌برداران، ناشران و کاربران نهایی در خسارت‌های ناشی از سامانه‌های هوشمند، همچنین امکان انتساب مسئولیت کیفری به رفتارهای مرتبط با هوش مصنوعی و بازخوانی مفاهیمی مانند قصد و اختیار مورد توجه قرار گرفته است.
در ادامه، گزارش به مسائل مربوط به حاکمیت بر هوش مصنوعی، از جمله تنظیم‌گری شرعی، تعزیرات حکومتی، حفاظت از داده‌های حساس ملی، پیامدهای اتوماسیون بر اشتغال و حکم فقهی استفاده از سلاح‌های خودکار مرگبار می‌پردازد. همچنین مشروعیت واگذاری برخی اختیارات حکومتی به سامانه‌های محاسباتی، امکان استفاده از هوش مصنوعی در فرایند دادرسی و حدود واگذاری مناصب عالی مدیریتی به این سامانه‌ها از دیگر موضوعات مطرح‌شده در بخش نخست است.
بخش دوم گزارش به رصد منابع و ادبیات پژوهشی اختصاص دارد و ضمن معرفی درس‌های خارج فقه مرتبط با هوش مصنوعی، برخی کتاب‌های تخصصی و ۳۳ مقاله علمی‌پژوهشی منتشرشده در حوزه‌های فقه و حقوق را با موضوعاتی همچون مسئولیت مدنی و کیفری، دادرسی و شخصیت حقوقی هوش مصنوعی معرفی می‌کند.
در پایان، این گزارش پنج محور پیشنهادی را برای توسعه مطالعات فقهی و تقنینی هوش مصنوعی مطرح می‌کند که از جمله آن‌ها می‌توان به تأسیس «مرکز ملی فقه و هوش مصنوعی» با مشارکت فقها، حقوق‌دانان و متخصصان فنی، تدوین نقشه راه پژوهش‌های فقهی با اولویت نیازهای فوری قانون‌گذاری، تشکیل کارگروه تدوین مقررات پیشرو و چارچوب‌های اخلاقی موقت و سرمایه‌گذاری بر تربیت نیروهای متخصص در پیوند میان فقه و فناوری اشاره کرد.
این گزارش می‌کوشد با تفکیک مسائل فعلی و ملموس از موضوعات دوردست و فرضی، چارچوبی برای اولویت‌بندی پژوهش‌های فقهی و شناسایی خلأهای تقنینی مرتبط با هوش مصنوعی فراهم کند.
علاقه‌مندان جهت مطالعه این گزارش می‌توانند اینجا کلیک کنند.