عصر قم - رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما، با تشریح منابع جدید قدرت در فضای پلتفرمی، بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های حکمرانی و تقویت اقناع و مرجعیت اطلاعاتی در مواجهه با چالش‌های این فضا تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما در پنجمین نشست از سلسله نشست‌های «میدان و اندیشه‌ورزی سیاسی» با موضوع «حکمرانی پلتفرمی و تأثیر آن بر قدرت و سیاست در جمهوری اسلامی ایران»، اظهار کرد: تحول فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در دو دهه اخیر صرفاً به افزایش سرعت انتقال اطلاعات و گسترش ابزارهای ارتباطی محدود نشده، بلکه به‌تدریج ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
اکبری با اشاره به تغییر نقش پلتفرم‌های دیجیتال افزود: این بسترها در ابتدا عمدتاً به‌عنوان واسطه‌هایی برای تسهیل تعامل میان کاربران، تولیدکنندگان و ارائه‌دهندگان خدمات شناخته می‌شدند، اما با گسترش اقتصاد داده، هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی و خدمات دیجیتال، از یک واسطه فنی فراتر رفته‌اند و اکنون در تعیین محتوای قابل مشاهده، توزیع اطلاعات و شکل‌دهی به توجه عمومی نقش دارند.
وی با بیان اینکه مسئله اصلی در محیط پلتفرمی، صرفاً انتخاب رسانه از سوی کاربران نیست، تصریح کرد: معماری و منطق پلتفرم‌ها بر جریان ارتباطات اثر می‌گذارد و این پرسش را مطرح می‌کند که چه کسی قواعد دیده‌شدن، شنیده‌شدن و توزیع اطلاعات را تعیین می‌کند. در چنین شرایطی، حکمرانی پلتفرمی به مجموعه‌ای از قواعد، نهادها و سازوکارهایی گفته می‌شود که فعالیت پلتفرم‌ها و تعامل میان بازیگران مختلف را مدیریت می‌کنند.
اکبری با تأکید بر اینکه حکمرانی پلتفرمی به اقدامات دولت و حاکمیت سیاسی محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: کاربران، تولیدکنندگان محتوا، واسطه‌ها و سرمایه‌گذاران نیز در این عرصه نقش دارند و به تعبیری، حکمرانی در عصر جدید شریکانی در قدرت پیدا کرده است. در این وضعیت، دولت دیگر تنها بازیگر میدان نیست و بخشی از قواعد تعاملات اجتماعی نیز از طریق معماری فنی، الگوریتم‌ها، داده‌ها و طراحی پلتفرم‌ها شکل می‌گیرد.
چهار منبع قدرت در حکمرانی پلتفرمی
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با تشریح منابع قدرت در محیط پلتفرمی، قدرت زیرساختی، قدرت داده‌ای، قدرت الگوریتمی و قدرت توجه را چهار منبع مهم اثرگذاری در این عرصه دانست.
وی درباره قدرت زیرساختی توضیح داد: کنترل زیرساخت‌های ارتباطی و فنی، بازیگران را در موقعیتی قرار می‌دهد که می‌توانند بر جریان ارتباطات اثر بگذارند. در کنار آن، داده‌ها به یکی از منابع مهم ثروت و قدرت در اقتصاد دیجیتال تبدیل شده‌اند؛ زیرا امکان تحلیل رفتار کاربران، پیش‌بینی الگوهای رفتاری، طراحی خدمات و شخصی‌سازی محتوا را فراهم می‌کنند.
اکبری با اشاره به قدرت الگوریتمی بیان کرد: الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه محتوایی، در چه زمانی و برای چه کاربری نمایش داده شود. این سازوکارها لزوماً به معنای کنترل قطعی افکار عمومی نیستند، اما محیط مواجهه کاربران با اطلاعات را شکل می‌دهند و بر میزان دیده‌شدن موضوعات مختلف تأثیر می‌گذارند.
وی قدرت توجه را چهارمین منبع قدرت در این فضا برشمرد و افزود: در محیط دیجیتال، رقابت بر سر کلیک، بازدید، بازنشر، پسندیدن، نظرگذاری و مدت‌زمان حضور کاربران جریان دارد. بنابراین، توجه مخاطبان به منبعی برای رقابت و اثرگذاری تبدیل شده است که ابعاد اقتصادی و سیاسی دارد.
دولت همچنان مقتدر است، اما محیط اعمال اقتدار تغییر کرده است
اکبری با رد دیدگاه از بین رفتن قدرت دولت در پی گسترش پلتفرم‌ها اظهار کرد: پلتفرم‌ها در برخی حوزه‌ها قدرت دولت را محدود می‌کنند، اما مهم‌تر از آن، محیط اعمال اقتدار را پیچیده‌تر کرده‌اند. دولت همچنان از ظرفیت‌هایی مانند قانون‌گذاری، تنظیم سیاست‌های عمومی، اخذ مالیات، مدیریت زیرساخت‌های ملی و اعمال صلاحیت قضایی و امنیتی برخوردار است؛ بااین‌حال، پلتفرم‌ها نیز به‌واسطه کنترل داده‌ها، الگوریتم‌ها، زیرساخت‌های فنی و توزیع محتوا، به بازیگران مؤثر این عرصه تبدیل شده‌اند.
وی با اشاره به تأثیر پلتفرم‌ها بر دستور کار سیاسی گفت: این بسترها می‌توانند موضوعاتی را در کانون توجه عمومی قرار دهند و به این ترتیب، بر اولویت‌های مورد توجه دولت و حاکمیت اثر بگذارند. ازاین‌رو، فهم مناسبات قدرت در عصر جدید مستلزم توجه هم‌زمان به نقش دولت، پلتفرم‌ها و کاربران است.
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما در تبیین سطوح حکمرانی پلتفرمی در جمهوری اسلامی ایران، پنج سطح سیاست‌گذاری کلان، تنظیم‌گری، زیرساخت‌های ارتباطی، پلتفرم‌های داخلی و خارجی و جامعه و کاربران را از سطوح مرتبط با این حوزه معرفی کرد.
وی با اشاره به نقش نهادهای تنظیم‌گر افزود: در سطح تنظیم‌گری، نهادهایی همچون سازمان صداوسیما و ساترا در حوزه صوت و تصویر فراگیر و سکوهای نمایش درخواستی (VOD)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حوزه‌های مرتبط فعالیت دارند. در سطح زیرساخت نیز شبکه‌های ارتباطی، مراکز داده، خدمات ابری و شبکه ملی اطلاعات از مؤلفه‌های مهم حکمرانی پلتفرمی به شمار می‌روند.
چالش اقتدار، مرجعیت اطلاعات و اقناع در فضای پلتفرمی
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با اشاره به چالش‌های حکمرانی پلتفرمی در جمهوری اسلامی ایران، مسئله اقتدار در مواجهه با واسطه‌های جدید، تغییر مرجعیت اطلاعات، اقناع مخاطبان و پاسخ‌گویی درباره آثار الگوریتم‌ها را از موضوعات مهم این حوزه دانست.
وی با اشاره به فعالیت پلتفرم‌های فراملی اظهار کرد: یکی از مسائل جدی این است که چگونه می‌توان اقتدار عمومی و سیاست‌های حاکمیتی را در محیطی اعمال کرد که بخش مهمی از ارتباطات در آن از طریق واسطه‌های الگوریتمی و پلتفرم‌های خارج از قلمرو ملی صورت می‌گیرد. این مسئله به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که پلتفرم‌های خارجی به قواعد و الزامات مورد نظر حاکمیت ملی پایبند نباشند.
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با تأکید بر اهمیت اقناع در جامعه پلتفرمی گفت: جهاد تبیین در این محیط صرفاً به انتقال پیام رسمی محدود نمی‌شود، بلکه به حضور مؤثر در شبکه‌های اجتماعی، پاسخ‌گویی به شبهات و تولید روایت‌های معتبر و قانع‌کننده نیاز دارد.
وی همچنین با طرح این پرسش که در صورت تأثیرگذاری الگوریتم‌ها بر میزان دیده‌شدن محتوا، چه کسی باید درباره پیامدهای اجتماعی آن پاسخ‌گو باشد، خاطرنشان کرد: این مسئله می‌تواند زمینه‌ساز پژوهشی مستقل درباره مفهوم جدیدی از ولایت و حکمرانی در عصر الگوریتم‌ها باشد.
اکبری در پایان تأکید کرد: ظهور پلتفرم‌های دیجیتال، ساختار ارتباطات و مناسبات قدرت و سیاست را متحول کرده است؛ بااین‌حال، دولت همچنان می‌تواند نقش اصلی خود را در حکمرانی حفظ کند، مشروط بر آنکه منطق حکمرانی پلتفرمی و منابع جدید قدرت در این فضا را به‌درستی درک کند.