عصر قم - پژوهشی تازه از حجتالاسلام والمسلمین رضا استادی با عنوان «اجازات آیتالله حاج سید جواد خامنهای (م ۱۴۰۶ق)» منتشر شده است؛ پژوهشی که ابعاد مهمی از جایگاه علمی، اخلاقی و اجتهادی وی را آشکار میسازد.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، پژوهشی تازه از حجتالاسلام والمسلمین رضا استادی با عنوان «اجازات آیتالله حاج سید جواد خامنهای (م ۱۴۰۶ ق)» منتشر شده است؛ پژوهشی که با گردآوری و بررسی ده اجازه علمی، روایی، اجتهادی و حسبیه این عالم برجسته، ابعاد مهمی از جایگاه علمی، اخلاقی و اجتهادی وی را آشکار میسازد. این تحقیق که در نشریه «کتاب شیعه» انتشار یافته، افزون بر معرفی اجازات صادر شده از سوی بزرگترین مراجع و فقهای قرن چهاردهم هجری برای آیتالله سید جواد خامنهای، بخشی از میراث علمی و اسنادی حوزههای علمیه نجف، تبریز و مشهد را نیز بازخوانی میکند.
در این پژوهش آمده است که آیتالله حاج سید جواد خامنهای از عالمان برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری بود که موفق به دریافت مجموعهای از اجازات علمی از برجستهترین فقهای عصر خود شد. این اجازات، افزون بر آنکه بیانگر مرتبه علمی و اجتهادی وی هستند، تصویری روشن از سیر تحصیلی، اخلاق فردی، وثاقت علمی و جایگاه اجتماعی او در میان بزرگان حوزه ارائه میدهند.
نویسنده مقاله در مقدمه این پژوهش تصریح میکند که یکی از راههای شناخت مراتب علمی و اخلاقی عالمان، بررسی تعابیر و توصیفهایی است که استادان و مشایخ آنان در اجازات به کار بردهاند؛ زیرا این عبارات معمولاً پس از سالها معاشرت علمی و آشنایی با شخصیت فرد صادر میشود و از همین رو ارزش تاریخی و رجالی فراوانی دارد.
از نجف تا تبریز و مشهد؛ سیر علمی آیتالله سید جواد خامنهای
بر اساس این پژوهش، آیتالله حاج سید جواد خامنهای در سال ۱۳۱۳ قمری در نجف اشرف متولد شد. وی در کودکی همراه پدر خود، مرحوم آیتالله سید حسین خامنهای، به تبریز رفت و پس از رحلت پدر، سالها در حوزه علمیه تبریز به تحصیل علوم دینی پرداخت. سپس برای تکمیل تحصیلات خود راهی حوزه علمیه مشهد شد و نزدیک به یک دهه از محضر استادان برجسته آن حوزه بهره برد.
مطابق گزارش نویسنده، وی در مشهد از درس بزرگانی همچون میرزا محمد آقازاده فرزند صاحب کفایه، آیتالله حاج آقا حسین قمی و حاج افضلی بهره برد و به مرتبه اجتهاد رسید. پس از آن نیز به نجف اشرف مهاجرت کرد و از محضر مراجع و فقهای بزرگ آن روزگار از جمله آیات عظام میرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی استفاده کرد. وی سرانجام در سال ۱۳۵۱ قمری به مشهد بازگشت و تا پایان عمر به تدریس، تحقیق و فعالیتهای دینی مشغول بود.
حجت الاسلام و المسلمین استادی در این مقاله یادآور شده است که آیتالله سید جواد خامنهای در سال ۱۴۰۶ قمری و در ۹۳ سالگی دار فانی را وداع گفت و در جوار بارگاه منور رضوی به خاک سپرده شد.
دریافت ده اجازه از بزرگترین فقهای عصر
بر پایه این تحقیق، آیتالله سید جواد خامنهای در دوران جوانی و پیش از چهل سالگی موفق شد پنج اجازه مهم اجتهاد، روایت و امور حسبیه را دریافت کند و در سالهای بعد نیز چند اجازه دیگر بر مجموعه اجازات او افزوده شد. در مجموع، ده اجازه علمی و روایی از وی شناسایی شده که از سوی بزرگترین فقها و مراجع زمان صادر شده است.
از جمله شخصیتهایی که برای وی اجازه صادر کردهاند میتوان به آیات عظام میرزا علی آقا شیرازی، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، شیخ عبدالکریم حائری یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی، حاج آقا حسین قمی و میرزا رضی تبریزی اشاره کرد.
توصیفهای کمنظیر بزرگان حوزه از شخصیت علمی آیتالله خامنهای
نویسنده مقاله با استناد به متن اجازات، به نقل بخشی از توصیفهای بزرگان حوزه درباره آیتالله سید جواد خامنهای پرداخته است.
مرحوم میرزا علی آقا شیرازی در اجازه خود از وی با تعابیری همچون «عالم عامل»، «فاضل کامل»، «عماد اعلام» و «ملاذ اسلام» یاد کرده و تصریح میکند که او عمر خود را در راه تحصیل علوم شرعی و معارف دینی صرف کرده و در کنار فضایل علمی، به مکارم اخلاق و کمالات نفسانی نیز آراسته است.
آیتالله آقا ضیاءالدین عراقی نیز در اجازه خویش، آیتالله خامنهای را از عالمان برجستهای معرفی میکند که با تلاش فراوان در علوم دینی و مباحث فقهی و اصولی به مرتبه عالی اجتهاد رسیده و شایستگی استنباط احکام شرعی را به دست آورده است.
همچنین مرحوم میرزا محمدحسین نائینی در اجازه خود، ضمن اشاره به سالهای طولانی تحصیل و مجاهدت علمی وی در نجف اشرف، تصریح میکند که سید جواد خامنهای به رتبهای والا از اجتهاد نائل شده و صلاحیت استنباط احکام شرعی را داراست.
در ادامه این پژوهش آمده است که شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، نیز با تأیید اجازه مرحوم نائینی، آن را شایسته و در جای خود دانسته و برای آیتالله خامنهای از خداوند متعال توفیق خدمت به دین و تقویت شریعت اسلامی را مسئلت کرده است.
آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی نیز در اجازه خویش تصریح کرده است که سید جواد خامنهای بخش عمده عمر خود را در راه تحصیل علم و عمل به آن سپری کرده و به مرتبه اجتهاد و استنباط احکام دست یافته است.
اجازات حسبیه و مسئولیتهای شرعی
بخش دیگری از این مقاله به اجازات حسبیه اختصاص دارد. بر اساس اسناد منتشرشده، برخی از فقهای بزرگ زمان، آیتالله سید جواد خامنهای را در امور حسبیه، اخذ وجوهات شرعی و مصرف سهم امام(ع) مأذون کرده بودند.
در یکی از این اجازات، آیتالله حاج آقا حسین قمی وی را برای تصدی امور حسبیه و دریافت وجوهات شرعی از جمله زکات، مظالم و سهم مبارک امام(ع) مأذون میکند و نحوه مصرف این وجوه را نیز تبیین میسازد.
مرحوم میرزا رضی تبریزی نیز در اجازهای دیگر، آیتالله سید جواد خامنهای را برای دریافت سهم امام(ع) و هزینهکرد آن در امور طلاب و نیازهای علمی و دینی مجاز میشمارد.
نویسنده مقاله معتقد است که صدور چنین اجازاتی از سوی مراجع بزرگ آن عصر، نشاندهنده اعتماد کامل آنان به وثاقت، تقوا و صلاحیت علمی و مدیریتی آیتالله سید جواد خامنهای بوده است.
ماجرای اجازه «حرز یمانی »
از بخشهای قابل توجه این پژوهش، بررسی اجازه مربوط به «حرز یمانی» است که از سوی مرحوم میرزا علیاصغر شیخالاسلام تبریزی برای آیتالله سید جواد خامنهای صادر شده است.
حجت الاسلام و المسلمین استادی در این بخش به پیشینه تاریخی این دعا و نقلهای مختلف آن در منابعی همچون «مهج الدعوات»، «بحارالأنوار» و «النجم الثاقب» پرداخته و توضیح میدهد که برخی از عالمان شیعه بر این باور بودهاند که قرائت این دعا نیازمند دریافت اجازه از مشایخ و صاحبان سند است.
وی با نقل بخشی از اسناد تاریخی مربوط به این دعا، زنجیره اجازات آن را تا برخی از بزرگان حوزههای علمیه و در نهایت به امام عصر(عج) پیگیری کرده و متن اجازه صادر شده برای آیتالله سید جواد خامنهای را نیز منتشر کرده است.
در متن این اجازه، شیخالاسلام تبریزی ضمن تمجید از شخصیت علمی و اخلاقی آیتالله خامنهای، وی را فردی مورد اعتماد، اهل ورع، تقوا و اطمینان معرفی کرده و اجازه قرائت و روایت حرز یمانی را به او اعطا میکند.
ارزش تاریخی و رجالی اسناد منتشر شده
نویسنده مقاله در پایان تأکید میکند که انتشار این مجموعه اجازات تنها بازخوانی بخشی از زندگی علمی یک فقیه برجسته نیست، بلکه دریچهای برای شناخت ساختار آموزشی حوزههای علمیه، شیوه انتقال دانش دینی، سنت اجتهاد و روایت در میان عالمان شیعه و نیز روابط علمی میان استادان و شاگردان در قرن چهاردهم هجری به شمار میرود.
این پژوهش همچنین نشان میدهد که آیتالله حاج سید جواد خامنهای از همان دوران جوانی مورد اعتماد برجستهترین فقهای عصر قرار داشته و توانسته است با بهرهگیری از محضر استادان بزرگ نجف، مشهد و تبریز، جایگاهی ممتاز در میان عالمان شیعه به دست آورد؛ جایگاهی که در متن اجازات و تعبیرهای ستایشآمیز استادانش به روشنی بازتاب یافته است.
در پایان مقاله، نویسنده ضمن معرفی منابع مورد استفاده، از در اختیار قرار گرفتن تصاویر و اسناد اجازات آیتالله سید جواد خامنهای قدردانی کرده و بر ضرورت ادامه پژوهشهای سندی درباره میراث علمی و اجازات عالمان شیعه تأکید کرده است.
متن کامل این تحقیق برای استفاده پژوهشگران و مخاطبان، از طریق این پیوند در دسترس بوده و قابل دریافت است.